در سایه تنشهای سیاسی، نفت ایران همچنان در معادلات انرژی جهان جایگاه خود را حفظ کرده است
کارت ژئوپلتیک ایران در میانه تنشها
با وجود تحریمها، تنشهای سیاسی و محدودیتهای ژئوپلتیکی، نفت ایران همچنان از بازار جهانی حذف نشده و دادههای تازه اوپک نیز از تداوم این حضور حکایت دارد. رشد محدود اما معنادار تولید و صادرات نفت ایران در سال ۲۰۲۵ نشان میدهد، تهران توانسته با اتکا به مشتریان پایدار، مسیرهای فروش انعطافپذیر و موقعیت ژئوپلتیک خود، جایگاهش را در معادلات انرژی حفظ کند؛ جایگاهی که در صورت هرگونه کاهش تنش، میتواند دوباره پررنگتر شود.
در همین چارچوب، برخی تحلیلگران انرژی معتقدند، تحولات اخیر نهتنها معادلات سنتی عرضه و تقاضا را تحت تأثیر قرار داده، بلکه بار دیگر اهمیت موقعیت ژئوپلتیک ایران را در زنجیره تأمین جهانی نفت برجسته کرده است. دسترسی به مسیرهای کلیدی صادراتی و جایگاه راهبردی ایران در منطقه، همچنان از مؤلفههای اثرگذار در حفظ نقش کشور در بازار انرژی به شمار میرود. از سوی دیگر، تداوم جریان صادرات نفت ایران طی سالهای اخیر بیش از آنکه متکی بر سازوکارهای رسمی باشد، بر شبکهای از مسیرهای انعطافپذیر فروش، مشتریان محدود اما پایدار و سازوکارهای غیررسمی استوار بوده است. همین ساختار به ایران اجازه داده در برابر فشارهای خارجی، سطحی از تابآوری صادراتی را حفظ کند. حتی در شرایط تنشهای منطقهای نیز بازار جهانی انرژی نمیتواند نقش ایران را نادیده بگیرد، زیرا اختلال جدی در مسیرهای صادراتی ایران میتواند با افزایش قیمت نفت و بیثباتی در بازار جهانی همراه شود.
گزارش اوپک؛ ثبات ذخایر
و رشد محدود صادرات
بر اساس گزارش سالانه سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) که بهتازگی منتشر شده، ذخایر نفت خام، تولید، صادرات و وضعیت گاز طبیعی ایران در سال ۲۰۲۵ عمدتاً روندی باثبات همراه با رشد محدود را نشان میدهد. طبق این گزارش، ذخایر نفت خام ایران در سطح ۲۰۸ میلیارد و ۶۰۰ میلیون بشکه تثبیت شده؛ رقمی که از سال ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ بدون تغییر باقی مانده است.
میانگین تولید نفت خام ایران در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال ۲۰۲۴ افزایش یافته و به ۳ میلیون و ۲۶۳ هزار بشکه در روز رسیده است. این در حالی است که تولید در سال ۲۰۲۴ برابر با ۳ میلیون و ۲۵۷ هزار بشکه در روز ثبت شده بود. در همین دوره، تولید نفت روسیه و عراق با کاهش همراه بوده است. ظرفیت پالایش نفت ایران در سال ۲۰۲۵ روزانه ۲ میلیون و ۲۳۷ هزار بشکه گزارش شده است. همچنین میزان فرآورش نفت خام در این سال به یک میلیون و ۸۷۰ هزار بشکه در روز رسیده که نسبت به سال ۲۰۲۴، رشد ۷ هزار بشکهای را نشان میدهد. ایران در این بخش همچنان یکی از کشورهای پیشرو اوپک محسوب میشود. میانگین صادرات نفت خام ایران در سال ۲۰۲۵ نیز نسبت به سال قبل با افزایش ۱۰۰ هزار بشکهای به یک میلیون و ۶۶۶ هزار بشکه در روز رسیده است؛ این رقم در سال ۲۰۲۴ برابر با یک میلیون و ۵۶۶ هزار بشکه در روز بود. صادرات فرآوردههای نفتی نیز از ۴۱۱ هزار بشکه در روز در سال ۲۰۲۴ به ۴۱۷ هزار بشکه در روز در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است. در مجموع، صادرات نفت خام و فرآوردههای نفتی ایران با رشد ۱۰۶ هزار بشکهای همراه بوده و از یک میلیون و ۹۷۷ هزار بشکه در روز در سال ۲۰۲۴ به ۲ میلیون و ۸۳ هزار بشکه در روز در سال ۲۰۲۵ رسیده است.
چرا حذف کامل نفت ایران دشوار است؟
تحلیلهای بینالمللی نشان میدهد، یکی از دلایل مهم تداوم صادرات نفت ایران این است که حذف کامل آن از بازار جهانی، برای خود اقتصاد جهانی نیز پرهزینه خواهد بود. تجربههای گذشته نشان داده خروج یک تولیدکننده مهم از بازار نفت میتواند به افزایش شدید قیمتها، رشد تورم و اختلال در زنجیره تأمین انرژی منجر شود.
به همین دلیل، رویکرد غالب در سیاستهای غربی نه حذف کامل صادرات نفت ایران، بلکه محدودسازی، کنترل و افزایش هزینههای آن بوده است؛ بهگونهای که درآمدهای نفتی ایران کاهش یابد، بدون آنکه شوک شدیدی به بازار جهانی وارد شود.
دیپلماسی انرژی
و شرط گشایش در صادرات
محمدصادق مهرجو، کارشناس ارشد نفت و انرژی، در گفتوگو با «ایران» به بررسی فرصتها و محدودیتهای احتمالی در مسیر صادرات نفت کشور پرداخته و شرایط فعلی بازارهای هدف ایران را تشریح میکند.
مهرجو درباره اینکه آیا پس از تنشهای اخیر میتوان انتظار ایجاد فرصت تازهای برای صادرات نفت ایران داشت، میگوید: «این موضوع به چند عامل بستگی دارد. اگر محدودیتهای دریایی در دریای عمان کاهش یابد و همچنین برخی معافیتها اعطا شود، شرایط میتواند تغییر کند.»
وی با اشاره به تجربههای مشابه در دورههای بحران جهانی انرژی میافزاید: «در جریان جنگ، آمریکا برای ایجاد ثبات در بازار نفت و کنترل قیمتها که روندی افزایشی داشت، ناچار شد برخی معافیتها را به ایران اعطا کند. همین نوع معافیتها درباره روسیه نیز اعطا شد، حتی با وجود اینکه آمریکا تمایل چندانی به این تصمیم نداشت.»
به گفته این کارشناس انرژی، چنین معافیتهایی در عمل امکان فروش بخشی از نفتهای ذخیرهشده روی آب را برای ایران فراهم کرده بود و در صورت تکرار چنین شرایطی، میتواند بار دیگر به تسهیل صادرات کمک کند. او تأکید میکند: «اگر این دو گشایش، یعنی کاهش محدودیتهای دریایی و اعطای معافیتها، همزمان رخ دهد، میتوان انتظار داشت در دوره پساتنش، صادرات نفت ایران با فرصتهای تازهای روبهرو شود.»
بازارهای آسیایی
ستون اصلی صادرات نفت
آمریکا همچنان در تلاش است جریان مالی صادرات نفت ایران را محدود کند، اما ایران طی سالهای اخیر شبکهای از شرکتها و واسطههای مالی در کشورهایی مانند امارات، ترکیه، هنگکنگ و چین ایجاد کرده که امکان انجام تراکنشهای غیرمستقیم را فراهم میکند.
این ساختار مالی غیررسمی باعث شده ایران بتواند بخشی از محدودیتهای بانکی را دور بزند و درآمد نفتی خود را از مسیرهایی مانند تهاتر، تسویه غیردلاری و استفاده از واسطههای منطقهای مدیریت کند؛ هرچند این روشها در مقایسه با سیستم بانکی استاندارد، هزینه و پیچیدگی بیشتری دارد. چین همچنان اصلیترین خریدار نفت ایران به شمار میرود، زیرا بخش عمده نفت ایران به پالایشگاههای کوچک و مستقل این کشور، موسوم به «تیپات»، فروخته میشود. این پالایشگاهها به نفت ارزان و تخفیفدار وابستهاند و به دلیل ساختار مالی و تجاری خود، کمتر در معرض فشار مستقیم تحریمهای آمریکا قرار دارند.
رقابت ژئوپلتیک میان چین و آمریکا نیز باعث شده پکن تمایل بیشتری به حفظ منابع متنوع انرژی، از جمله نفت ایران، داشته باشد. چین تلاش میکند وابستگی خود را به متحدان واشنگتن کاهش دهد و همین موضوع موجب شده نفت ایران همچنان جایگاه خود را در بازار چین حفظ کند و صادرات ایران پس از تحریمها دوباره به محدوده حدود ۱.۵ تا ۱.۶ میلیون بشکه در روز بازگردد.
جایگاه ایران در رقابت منطقهای
مهرجو در ادامه درباره وضعیت رقابت ایران در بازارهای آسیایی و اینکه آیا مزیت صادراتی کشور همچنان حفظ شده یا رقابت سختتر شده است، توضیح میدهد: «در حال حاضر جایگاه ما برای فروش نفت خام تثبیت شده است. بخش عمده نفت ایران به سمت پالایشگاهها صادر میشود، بهویژه پالایشگاههای خصوصی که ارتباط چندانی با مراودات تجاری با آمریکا و اروپا ندارند.» او میافزاید: «علاوه بر این، بخشی از صادرات نفت ایران نیز به پالایشگاههای هندی انجام میشود که این خریدها عمدتاً از طریق واسطهها صورت میگیرد. همچنین برخی پالایشگاههای کوچک اروپایی، بهویژه در شرق اروپا، نیز توانایی دریافت نفت ایران را از مسیرهای غیرمستقیم دارند.»
به گفته این کارشناس انرژی، مشتریان نفت ایران در شرایط فعلی تا حد زیادی مشخصاند و ساختار بازار نیز در مقایسه با سالهای ابتدایی تحریم، شفافتر و تثبیتشدهتر شده است.
شرط ماندگاری جایگاه ایران در بازار
این کارشناس انرژی در بخش دیگری از اظهارات خود با اشاره به پایداری جایگاه ایران در بازار نفت میگوید: «جایگاه ما در شرایط فعلی تثبیت شده است، به شرط آنکه این وقفهها طولانی نشود و بازیگران دیگر جایگزین ما نشوند.»
او در ادامه به وضعیت رقبا در بازار جهانی نفت نیز اشاره میکند و معتقد است: «تداوم حضور ایران در بازار، بیش از هر چیز به حفظ پیوستگی صادرات و جلوگیری از واگذاری سهم بازار به رقبا وابسته است.»
چالش اصلی؛ فراتر از تحریمها
در کنار همه این موارد، برخی تحلیلگران معتقدند، بزرگترین تهدید بلندمدت برای صنعت نفت ایران صرفاً تحریمهای نفتی نیست، بلکه فرسودگی زیرساختها، کاهش سرمایهگذاری، کمبود فناوریهای پیشرفته و محدودیت در دسترسی به تجهیزات و دانش فنی است؛ عواملی که بهتدریج توان تولید نفت ایران را تحت فشار قرار میدهد.
آنچه میتواند آینده صنعت نفت ایران را تعیین کند، توان کشور در نوسازی زیرساختها، جذب سرمایه، ارتقای فناوری و حفظ ظرفیت تولید در برابر فرسودگی تدریجی میادین و تجهیزات است.
