از ارتفاعات درگز و کوه‌های الله‌اکبر تا مناطق کوهستانی کلات و نوار مرزی شرق کشور، امسال یکی از گسترده‌ترین عملیات‌های مبارزه با ملخ در سال‌های اخیر در خراسان رضوی به اجرا درآمد. عملیاتی که در شرایط افزایش کم‌سابقه جمعیت ملخ‌ها، مانع از ورود این آفت به مرحله خسارت‌زایی در مزارع و باغ‌های استان شد. در حالی که انتشار تصاویر حضور ملخ‌ها در برخی جاده‌ها و مراتع شرق کشور نگرانی‌هایی را در افکار عمومی ایجاد کرده است، مسئولان جهاد کشاورزی خراسان رضوی تأکید می‌کنند تمامی کانون‌های اصلی آلودگی شناسایی و کنترل شده و تاکنون هیچ خسارتی به محصولات کشاورزی استان گزارش نشده است. آنچه امسال در خراسان رضوی رخ داد، نتیجه یک اتفاق مقطعی یا ظهور ناگهانی ملخ‌ها نبود. در واقع نشانه‌های افزایش جمعیت این آفت از ماه‌ها قبل توسط کارشناسان حفظ نباتات شناسایی شده بود و عملیات پایش، رصد و برنامه‌ریزی برای مقابله با آن از پاییز سال گذشته آغاز شد.

خراسان رضوی 
در خط مقدم مبارزه با ملخ کشور
«نسرین شیبانی»، مدیر حفظ نباتات سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی، در گفت‌وگو با «ایران» با اشاره به جایگاه این استان در مدیریت آفت ملخ می‌گوید: «خراسان رضوی به دلیل شرایط توپوگرافی و اقلیمی خاص خود، همه ساله حداقل ۲۵ درصد عملیات مبارزه با ملخ کشور را به خود اختصاص می‌دهد اما در سال‌جاری این سهم به بیش از ۵۰ درصد کل عملیات مبارزه با ملخ در کشور رسیده است.»
 به گفته وی، این آمار نشان می‌دهد استان در سال‌جاری نقش محوری در کنترل این آفت در سطح کشور داشته و بخش عمده‌ای از ظرفیت‌های عملیاتی کشور در این حوزه در خراسان رضوی به کار گرفته شده است.

زنگ خطر از مهرماه به صدا درآمد
شیبانی با بیان اینکه برخلاف تصور عمومی، افزایش جمعیت ملخ‌ها از مدت‌ها قبل قابل پیش‌بینی بود، می‌گوید: «از مهرماه سال گذشته و در جریان پایش‌های سالانه، همکاران ما با تراکم بالای کپسول‌های تخم ملخ در ارتفاعات و کانون‌های مختلف استان مواجه شدند. 
این موضوع در قالب گزارش‌های متعدد منعکس شد و کارشناسان نسبت به احتمال افزایش جمعیت ملخ‌ها در سال‌جاری هشدار دادند.» به گفته وی، عملیات شناسایی و برآورد جمعیت در ماه‌های بعد نیز ادامه یافت و در نهایت ۲۴۹ نقطه کانونی در سطح استان شناسایی شد؛ کانون‌هایی که بخش قابل توجهی از آنها در ارتفاعات، مراتع و مناطق صعب‌العبور قرار داشتند.
مدیر حفظ نباتات سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی می‌افزاید: «پایش‌ها تا فروردین‌ماه ادامه داشت و پس از تکمیل شناسایی کانون‌ها، وارد مرحله مبارزه مستقیم شدیم.»

چرا امسال جمعیت ملخ‌ها افزایش یافت؟
به گفته کارشناسان، مهم‌ترین عامل افزایش جمعیت ملخ‌ها در سال‌جاری، شرایط آب و هوایی مناسب بوده است.
شیبانی دراین باره توضیح می‌دهد:«بارندگی‌های مناسب اسفندماه، فروردین و اردیبهشت در کنار دمای مطلوب هوا، شرایط بسیار مناسبی برای تفریخ کامل کپسول‌ها و تخم‌های ملخ فراهم کرد. به همین دلیل امسال شاهد ظهور جمعیت بسیار بالایی از ملخ‌ها در سراسر استان، بویژه در شهرستان‌های مرزی بودیم.» وی ادامه می‌دهد:«تخم‌های ملخ معمولاً در عمق ۳ تا ۵ سانتی‌متری خاک قرار می‌گیرند. زمانی که بارندگی مناسب باشد و رطوبت به خوبی در خاک نفوذ کند، شرایط برای تفریخ کامل تخم‌ها فراهم می‌شود. امسال دقیقاً همین اتفاق رخ داد و درصد بالایی از تخم‌ها به مرحله خروج پوره‌ها رسیدند.» مدیر حفظ نباتات سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی تأکید می‌کند: «همان شرایطی که برای رشد پوشش گیاهی و افزایش تولید محصولات کشاورزی مفید است، برای حشرات نیز مطلوب محسوب می‌شود. بارندگی‌های مناسب امسال هم موجب رشد گیاهان شد و هم شرایط را برای افزایش جمعیت ملخ‌ها فراهم کرد.» وی می‌افزاید: «ملخ‌ها از قدیمی‌ترین موجودات زنده کره زمین هستند و حدود ۳۵۰ میلیون سال سابقه حضور دارند. طبیعی است که چنین حشره‌ای در صورت فراهم بودن شرایط اقلیمی مناسب، توانایی تکثیر بالایی داشته باشد.»

نقش همسایگان شرقی 
در تقویت جمعیت ملخ‌ها
خراسان رضوی با دو کشور افغانستان و ترکمنستان هم‌مرز است و همین موضوع همواره یکی از چالش‌های مدیریت آفات در شرق کشور به شمار می‌رود. شیبانی دراین خصوص می‌گوید: «نواحی شرقی ایران همه ساله تحت تأثیر جمعیت‌های ملخ موجود در کشورهای همسایه قرار دارند. در برخی موارد به دلیل اینکه در مناطق مرزی یا نزدیک به مرز در آن کشورها مبارزه کافی انجام نمی‌شود، جریان‌های بادی می‌توانند موجب تقویت جمعیت ملخ‌ها در نواحی مرزی استان شوند.» با این حال وی تأکید می‌کند: «بخش عمده جمعیت ملخ‌های مشاهده‌شده در سال‌جاری منشأ بومی داشته‌اند و عمدتاً نتیجه شرایط مناسب اقلیمی داخل کشور بوده‌اند، نه ورود گسترده از خارج مرزها.»

آغاز عملیات مبارزه 
در ۲۵ شهرستان
پس از تکمیل عملیات پایش و شناسایی کانون‌ها، مرحله اجرایی مبارزه از فروردین‌ماه آغاز شد.
مدیر حفظ نباتات سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی می‌گوید: «پیش از آغاز عملیات، تمامی ادوات، تجهیزات، خودروها و دستگاه‌های سمپاش آماده‌سازی شدند و از فروردین‌ماه مبارزه مستقیم با آفت آغاز شد.» به گفته وی، بیش از ۱۴۰ دستگاه سمپاش در عملیات امسال به کار گرفته شدند و در ۳۴ شهرستان استان فعالیت داشتند. در مجموع ۲۵ شهرستان استان به صورت مستقیم درگیر عملیات مبارزه با ملخ بودند و تیم‌های اجرایی به صورت مستمر در مناطق مختلف فعالیت می‌کردند.
نیروهایی که حتی یک ساعت تعطیلی نداشتند
افزایش جمعیت ملخ‌ها موجب شد حجم فعالیت نیروهای حفظ نباتات نیز به شکل چشمگیری افزایش پیدا کند. مدیر حفظ نباتات سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی می‌افزاید: «بارندگی‌های مناسب اگرچه برای کشاورزی بسیار ارزشمند و مفید است، اما حجم کار در حوزه کنترل عوامل خسارت‌زا را چند برابر می‌کند. به همین دلیل همکاران ما از اسفندماه تاکنون حتی یک ساعت تعطیلی نداشته‌اند و به صورت مستمر در عرصه حضور داشته‌اند.»  وی ادامه می‌دهد: «در این مدت تمامی مزارع، بویژه مزارع غلات که بخش مهمی از تولیدات کشاورزی استان را تشکیل می‌دهند، به طور مستمر رصد و پایش شدند و علاوه بر ملخ‌ها، سایر عوامل خسارت‌زا نیز تحت کنترل قرار گرفتند.»

نبرد سخت در ارتفاعات درگز، الله‌اکبر و کلات
شیبانی با تأکید بر اینکه بخش مهمی از عملیات امسال در مناطقی انجام شد که دسترسی به آنها بسیار دشوار بود، می‌گوید: «کانون‌های اصلی ملخ عمدتاً در ارتفاعات و مناطق صعب‌العبور قرار داشتند؛ مناطقی که حتی امکان تردد خودرو و تجهیزات در آنها وجود نداشت.» به گفته وی، بسیاری از کارشناسان و نیروهای اجرایی ناچار بودند مسیرهای طولانی را به صورت پیاده طی کنند تا بتوانند عملیات شناسایی و کنترل را انجام دهند. در واقع بخش قابل توجهی از عملیات کانون‌یابی در ارتفاعات درگز، کوه‌های الله‌اکبر، مناطق کوهستانی کلات و سایر نقاط سخت‌گذر استان انجام شد و همکاران ما با وجود دشواری‌های فراوان موفق شدند تمامی این مناطق را شناسایی و پایش کنند. 
این مقام مسئول ادامه می‌دهد:«در کنار نیروهای تخصصی، کشاورزان و بهره‌برداران محلی نیز در فرآیند شناسایی و اعلام برخی موارد نقش داشتند. هرچند عمده کانون‌های اصلی در مناطق مرتفع و صعب‌العبور قرار داشت، اما ارتباط مستمر کارشناسان جهاد کشاورزی با بهره‌برداران محلی موجب شد فرآیند رصد و اطلاع‌رسانی با سرعت بیشتری انجام شود و گزارش‌های میدانی به‌موقع در اختیار تیم‌های عملیاتی قرار گیرد.»

ملخ‌های کنار جاده‌ها 
خطرناک نیستند
در هفته‌های اخیر تصاویر و گزارش‌هایی از مشاهده ملخ‌ها در حاشیه برخی جاده‌ها، اتوبان‌ها و اراضی اطراف باغات منتشر شده است؛ موضوعی که نگرانی‌هایی را در میان مردم ایجاد کرده است. شیبانی دراین باره توضیح می‌دهد:« برخی از ملخ‌ها به صورت پراکنده در خارج از کانون‌های اصلی و در حاشیه جاده‌ها یا زمین‌های اطراف باغات مشاهده شده‌اند. این موارد عمدتاً خارج از محدوده کانون‌های اصلی قرار داشته‌اند و برخی نیز دراین مناطق اقدام به تخم‌ریزی کرده‌اند.» وی تأکید می‌کند: «این موضوع جای نگرانی ندارد، زیرا این ملخ‌ها در فاز پروازی قرار دارند و وارد مرحله تغذیه‌ای نشده‌اند. بنابراین در حال حاضر تهدیدی برای محصولات کشاورزی محسوب نمی‌شوند.»

ملخ‌ها برای جفت‌گیری 
از شهر خارج می‌شوند
مدیر حفظ نباتات سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی درباره اینکه این ملخ‌ها چه زمانی از مشهد می‌روند نیز اظهار می‌کند:«دوره حضور این ملخ‌ها خیلی کوتاه است و ممکن است ۱۰ تا ۱۴ روز دیگر وارد فاز جفت‌گیری و تخم‌ریزی شوند که برای این منظور نیز معمولاً از شهرها خارج می‌شوند. این ملخ را دوباره در سال‌جاری نخواهیم داشت؛ چرا که این حشره تک‌نسلی است.»
شیبانی با تأکید بر اینکه با وجود افزایش کم‌سابقه جمعیت ملخ‌ها، مهم‌ترین نتیجه عملیات گسترده امسال، جلوگیری کامل از خسارت به بخش کشاورزی استان بوده است، می‌گوید: «تمامی کانون‌های شناسایی‌شده به نحو مطلوب کنترل شدند و خوشبختانه از گونه‌های خسارت‌زای ملخ از جمله ملخ مراکشی هیچ خسارتی به محصولات کشاورزی استان وارد نشده است.»
وی تأکید می‌کند: «تاکنون هیچ گزارش خسارتی از مزارع و باغات استان دریافت نشده و تمامی نقاط کانونی شناسایی‌شده، تحت کنترل قرار گرفته‌اند.»

برش

شناسایی زودهنگام مناطق آلوده به آفت 
آنچه امروز در خراسان رضوی مشاهده می‌شود، نتیجه ماه‌ها پایش، پیش‌آگاهی، کانون‌یابی و حضور مستمر نیروهای اجرایی در عرصه است. اگرچه بارندگی‌های مناسب امسال، شرایط را برای افزایش جمعیت ملخ‌ها فراهم کرد اما شناسایی زودهنگام کانون‌ها، تجهیز نیروها، فعالیت ۱۴۰ دستگاه سمپاش، حضور مستمر کارشناسان در ۲۵ شهرستان و کنترل به‌موقع کانون‌های آلوده موجب شد یکی از گسترده‌ترین طغیان‌های ملخ در سال‌های اخیر بدون خسارت به محصولات کشاورزی استان مهار شود.