محدثه جعفری
گروه اجتماعی

نتایج آخرین پیمایش عوامل خطر بیماری‌های غیرواگیر کشور در سال 1400 نشان می‌دهد 14 درصد جمعیت بالای 18 سال، مصرف‌کننده دخانیات هستند. اگر این آمار را با پنج سال قبل از آن مقایسه کنیم، در گروه سنی 18 تا 24 سال، مصرف دخانیات در زنان حدود 90 درصد و در مردان تقریباً 34 درصد افزایش یافته است؛ موضوعی که علیرضا رئیسی، معاون وزیر بهداشت هم به آن اذعان دارد و در هفته ملی «بدون دخانیات» اعلام کرد، صنعت دخانیات با تاکتیک‌های فریبنده، نوجوانان و زنان را هدف گرفته است. از طرف دیگر مرگ‌و‌میرهای ناشی از دخانیات نیز افزایش یافته و طبق آمارهای وزارت بهداشت، سالانه بیش از 50 هزار مرگ به دلیل مصرف دخانیات رخ می‌دهد. در همین راستا و در پی سیاست‌های کلان نظام سلامت در راستای ارتقای سطح آگاهی عمومی و کاهش آسیب‌های ناشی از مصرف مواد دخانی، اتاق اصناف ایران در اطلاعیه‌ای فروش سیگار نخی را در تمامی واحد‌های صنفی اعم از سوپرمارکت‌ها، خواربارفروشی‌ها و... ممنوع اعلام کرد. این اقدام با هدف پیشگیری از دسترسی آسان به دخانیات، صیانت از سلامت جوانان و نوجوانان و بسترسازی فرهنگی برای جامعه‌ای سالم‌تر انجام شده است، چون برای کاهش مصرف دخانیات در کشور به عزم ملی نیاز داریم.
سید رضا هاشمی، رئیس دبیرخانه ستاد کشوری کنترل دخانیات وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با بیان اینکه یکی از معضلات و مسائل اجتماعی، اقتصادی و سلامت جامعه امروز، بحث افزایش مصرف محصولات دخانی است، به «ایران» می‎گوید:«صنایع دخانیات یکی از متمول‎ترین و پرنفوذترین صنایع در دنیا شناخته می‎شود، به همین دلیل نمی‎توان به‌راحتی با آنها مقابله کرد. این صنعت با شگردهای مختلف، هر روز محصولاتی با عطر، طعم و بسته‌بندی‎های جذاب مخاطب‌پسند به بازار عرضه می‎کند تا مشتریان بیشتری جذب مصرف دخانیات شوند. طبق آخرین مطالعاتی که وزارت بهداشت انجام داده است، متأسفانه سالانه بیش از 50 هزار نفر به علت مصرف مستقیم محصولات دخانی و مواجهه با دود ناشی از آن فوت می‎کنند.»
بر اساس آخرین مطالعات سازمان بهداشت جهانی، حدود 8 میلیون و 700 هزار نفر بر اثر مصرف دخانیات در جهان می‎میرند که یک میلیون و 300 هزار نفر از این مرگ‎ها ناشی از مواجهه با دود دست دوم و سوم است. هاشمی با بیان این موضوع توضیح می‎دهد:«بر اساس گزارش دفتر برنامه‌های توسعه‌ای سازمان ملل متحد که با همکاری دبیرخانه ستاد و دبیرخانه کنوانسیون کنترل دخانیات سازمان بهداشت جهانی تهیه شده، بیش از 50 همت خسارت ناشی از مصرف دخانیات در ایران است که بالغ بر 14 هزار میلیارد تومان آن مربوط به هزینه‌های مستقیم تحمیل شده به نظام سلامت است؛ مابقی یعنی حدود 36 هزار میلیارد تومان، ناشی از هزینه‎های مرگ زود‌هنگام مصرف‌کنندگان در حوزه کاهش بهره‌وری و ناتوانی‎های ایجاد شده در اثر مصرف و مواجهه با دخانیات است.»

14 درصد افراد بالای 18 سال
دخانیات مصرف می‎کنند
رئیس دبیرخانه ستاد کشوری کنترل دخانیات وزارت بهداشت درباره تعداد مصرف‌کنندگان محصولات دخانی در کشور می‎گوید:«سال 1400 وزارت بهداشت برآوردی از تعداد مصرف‌کنندگان دخانیات انجام داد که بر اساس آن بیش از 14 درصد افراد بالای 18 سال سیگار یا محصولات دخانی مصرف می‎کنند و این درصد نسبت به دوره قبل، یعنی سال 1395 در زنان حدود 90 درصد و در مردان تقریباً 34 درصد در گروه سنی 18 تا 24 سال رشد پیدا کرده؛ همچنین در گروه سنی 25 تا 34 سال نیز افزایش مصرف در زنان 90.88 درصد و در مردان 19.6 درصد گزارش شده است. یعنی در شرایط فعلی در جمعیت زنان و مردان بویژه گروه‎های سنی نوجوانان و جوانان شاهد رشد بالای مصرف دخانیات هستیم، چون صنعت دخانیات با تاکتیک‌های فریبنده، نوجوانان و زنان را هدف گرفته است. به همین دلیل باید تمهیدات لازم برای این امر اندیشیده شود در غیر این صورت تبعات بسیار ناخوشایندی در خصوص این معضل در آینده کشور خواهیم داشت.»
او با بیان اینکه گرایش و توجه نوجوانان به مصرف سیگار یا دیگر محصولات دخانی رشد پیدا کرده است، توضیح می‎دهد:«متأسفانه آنچه که امروز در جامعه مشاهده می‎کنیم، تمایل نوجوانان و جوانان به محصولات دخانی است، به طوری که رنج سنی مصرف دخانیات کاهش پیدا کرده و این روزها شاهد مصرف دخانیات در افراد 13 سال به بالا هستیم. اذعان داریم که سن مصرف دخانیات به کمتر از 15 سال و چه بسا به 13 سال رسیده، اما این آمار هنوز کارشناسی نشده و دقیق نیست؛ چون آخرین آمار ما مربوط به مطالعات سال 1400 است و اگر امسال شرایط مناسب ایجاد شود، درصدد مطالعه جدیدی در این مورد هستیم تا آمارهایی که ارائه می‎کنیم به‌روز و دقیق‎تر باشد تا این خلأ آماری را پر کنیم.»

مالیات پایین عامل مهم
افزایش مصرف دخانیات
هاشمی در مورد عوامل تأثیرگذار در افزایش مصرف دخانیات در کشور توضیح می‎دهد:«یکی از مهم‌ترین دلایل، پایین بودن نرخ مالیات بر محصولات دخانی و حاشیه سود بسیار بالایی است که صنایع دخانیات دارند. این موضوع باعث شده دخانیات با قیمتی پایین‎تر نسبت به کشورهای دیگر در اختیار مصرف‌کنندگان قرار بگیرد، با این اوصاف شاهد افزایش مصرف این محصولات در کشور هستیم. موضوع دوم، تنوع دخانیات موجود در بازار است که با عطر و طعم متفاوت سلایق مختلف را جذب می‎کند که البته خلاف قانون است. بحث بعدی، بسته‌بندی متنوع و خوش‌ آب و رنگ بودن این محصولات است. متأسفانه بحث بسته‌بندی ساده برای دخانیات در کشور اجرا نمی‎شود و این موضوع دلیلی برای کشیده شدن نوجوانان و جوانان به سمت استعمال دخانیات شده است.» او با اشاره به یکی دیگر از عوامل مؤثر در افزایش نرخ مصرف دخانیات در کشور می‎گوید:«یکی از عوامل تأثیرگذار، تبلیغات و نمایش استعمال دخانیات در فیلم‎ها و سریال‎هاست. در چند سال اخیر شاهد نمایش فیلم‎ها و سریال‎هایی بودیم که به‌راحتی مصرف دخانیات را نشان می‎دهند و تبلیغ می‎کنند و این در حالی است که طبق قانون، تبلیغ مصرف دخانیات ممنوع است.»

جریمه نمایش مصرف سیگار
در فیلم‎ها بازدارندگی ندارد
هاشمی با بیان اینکه جریمه‎هایی که برای عوامل نمایش مصرف سیگار در فیلم‎ها در نظر گرفته می‎شود بسیار ناچیز است، توضیح می‎دهد:«واقعیت این است که هر تخلفی جریمه در پی دارد، اما موضوع، ناکافی بودن این جریمه‎هاست، به طوری که جریمه استعمال و تبلیغ محصولات دخانی در فیلم‎های شبکه خانگی حداکثر 210 میلیون تومان است که پرداخت این هزینه برای تهیه‌کننده یا کارگردان فیلم عدد قابل‌توجهی محسوب نمی‎شود به همین دلیل به‌راحتی قانون نقض می‎شود و همچنان شاهد نمایش محصولات دخانی در فیلم‎ها هستیم. ما پیشنهاد کردیم علاوه بر جرایم‎ نقدی، تنبیه‎های صنفی هم در نظر گرفته شود؛ مثلاً اگر بازیگر یا کارگردانی مرتکب چنین تخلفی شد، علاوه بر جریمه نقدی فرد مشمول، جریمه صنفی محرومیت از بازی، کارگردانی یا تهیه‌کنندگی و... هم شود. البته این موضوع هنوز در حد ایده است و باید برای تصویب آن ابتدا لایحه‎ای تنظیم و به مجلس شورای اسلامی ارسال کنیم. موضوع بعدی، در نظر گرفتن مالیات سنگین برای دخانیات است. طبق تحقیقات علمی، مالیات بالای 75 درصد، مالیات مؤثر لحاظ می‎شود. ما برای کاهش مصرف محصولات دخانی، مجموعه‌ای از مالیات‎ها را داریم که در شرایط فعلی مجموع آن کمتر از 75 درصد است، با این اوصاف تا زمانی که این اعداد به رقم 75 درصد و بالاتر نرسد، همچنان بازدارندگی لازم را نخواهد داشت.»

سالانه 77 میلیارد نخ سیگار
در کشور دود می‎شود
رئیس دبیرخانه ستاد کشوری کنترل دخانیات وزارت بهداشت با اشاره به آمار مصرف سیگار در کشور و تأثیر کاهش مصرف در بحث بیمارهای غیرواگیر می‎گوید:«طبق آمار سال 1403 حدود 77 میلیارد نخ سیگار در کشور ما مصرف می‎شود. موضوع اثبات شده‎ای در دنیا و البته ایران وجود دارد مبنی بر اینکه 80 درصد مرگ‎های موجود، منتسب به چهار بیماری قلبی-عروقی، دیابت، بیماری‎های تنفسی و سرطان‎هاست که مصرف محصولات دخانی در هر چهار بیماری عامل اصلی شمرده می‎شود. اگر مصرف دخانیات کاهش پیدا کند یا حذف شود، قطعاً بار این بیماری‎ها در کشور و دنیا هم کمتر خواهد شد.»
بر اساس آخرین آمارها، حدود 25.88 درصد مردان و تقریباً 5 درصد زنان از محصولات دخانی استفاده می‎کنند. هاشمی با بیان این آمارها توضیح می‎دهد:«مصرف دخانیات بویژه در زنان در سال‎های گذشته افزایش بسیاری پیدا کرده و متأسفانه این امر تهدیدی است برای سلامت نسل آینده کشور، چون زنان در سلامت آینده جامعه سهم زیادی دارند. به همین علت امسال شعار «نسلی عاری از دخانیات» را سرلوحه کار هفته ملی «بدون دخانیات» قرار دادیم، اما واقعیت این است که کاهش مصرف دخانیات به فعالیت‎های یک وزارتخانه وابسته نیست، بلکه باید عزم و اراده ملی وجود داشته باشد تا مصرف دخانیات کاهش پیدا کند.»
او می‎گوید:«بهمن‌ماه سال گذشته شورای عالی انقلاب فرهنگی، سندی به سازمان‎ها ابلاغ کرد که راهبرد جامع و مناسبی برای فرهنگ‌سازی در مورد کاهش مصرف دخانیات است. این سند، پنج مسأله و پنج راهبرد دارد و سازمان‎های مسئولی برای اجرای آن در نظر گرفته شده‎اند تا برنامه عملیاتی تدوین کرده و سالانه به ستاد کنترل دخانیات مستقر در وزارت بهداشت ارسال و همچنین سالانه شرح فعالیت‎شان را به شورای عالی انقلاب فرهنگی هم منعکس کنند. امیدواریم اجرای این سند، قدم مؤثری برای فرهنگ‌سازی در کاهش مصرف دخانیات در کشور بویژه میان جوانان و نوجوانان باشد.»