بیتا میرعظیمی
گروه ایران زمین

افزایش ۵۸ درصدی روان‌آب‌های ورودی به سدهای استان مهم‌ترین شاخص کمی برای ارزیابی وضعیت جدید منابع آب است. این رقم بیانگر آن است که حوضه‌های آبریز نه‌تنها از نظر مقدار بارش بلکه از نظر زمان‌بندی و شدت بارش نیز تغییراتی مثبت را تجربه کرده‌اند. با این حال، این افزایش باید با احتیاط تفسیر شود، زیرا توزیع بارش‌ها در سطح استان همگن نبوده و برخی حوضه‌ها همچنان با کمبود آب روبه‌رو هستند. مقایسه داده‌ها نشان می‌دهد که سدهای واقع در حوضه‌های کوهستانی، از جمله قلعه‌چای و ارسباران، وضعیتی مطلوب‌تر داشته‌اند؛ در حالی که سدهایی مانند ستارخان، آیدوغموش و کردکندی همچنان در شرایطی کمتر از حد مطلوب قرار دارند. این تفاوت‌ها بیانگر آن است که سیاست‌گذاری‌های کلان در بخش آب باید بر اساس ویژگی‌های هر حوضه طراحی شود و نمی‌توان تنها با تکیه بر میانگین‌های استانی به مدیریت منابع آب پرداخت.
 
افزایش 12 درصدی ذخایر سدها
«یوسف غفارزاده» مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان آذربایجان شرقی در تشریح وضعیت بارش‌های استان به «ایران» گفت: «بر اساس داده‌های موجود، از ابتدای سال آبی جاری (اول مهرماه ۱۴۰۴) تاکنون، ۳۱۸.۲ میلیون مترمکعب آب وارد مخازن سدهای بزرگ استان شده است، در حالی که این رقم در مدت مشابه سال قبل ۲۰۰.۹ میلیون مترمکعب بوده است. بنابراین، حجم روان‌آب‌های ورودی به مخازن سدهای بزرگ در سال آبی جاری نسبت به سال قبل ۵۸ درصد افزایش یافته است.» وی افزود: «با وجود مصرف بهینه آب و اعمال برنامه‌ریزی‌های صورت‌گرفته، مجموع ذخایر آبی مخازن سدهای بزرگ استان در شرایط حاضر ۱۲ درصد بیشتر از مدت مشابه سال قبل است.» طبق گفته این مقام مسئول، در حال حاضر، ۵۶ درصد از ظرفیت مخازن سدهای بزرگ استان پر شده و ۴۴ درصد از گنجایش آنها خالی می‌باشد. همچنین، ۵۵ سد کوتاه (عمدتاً خارج از بستر رودخانه و با هدف بهبود معیشت روستایی احداث شده‌اند) در سطح استان پراکنده بوده و حدود ۸۵ درصد ظرفیت مخازن این سدها در شرایط کنونی آبگیری شده است. 
غفارزاده تصریح کرد: «با توجه به وضعیت بارندگی در حوضه‌های مربوطه، عملیات آبگیری سدهای کوتاه در حال انجام بوده و بیش از هشت مورد از این سدها به دلیل بارش‌های اخیر سرریز کرده‌اند. پیش‌بینی می‌شود تا پایان شهریورماه و با تداوم بارش‌های مناسب، سرریز سدهای کوتاه ادامه یابد.» طبق گفته مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان آذربایجان شرقی، بررسی موردی سدها نشان می‌دهد که حجم آب سد شهید کاظمی (تأمین‌کننده آب شرب مسیر میاندوآب تا تبریز و خود شهر تبریز) با ۱۳۰ درصد افزایش نسبت به سال قبل، به ۶۸۰ میلیون مترمکعب رسیده است. همچنین سدهای نهند، علویان و ستارخان به طور میانگین ۴۰ درصد افزایش ذخیره آب نسبت به سال گذشته داشته‌اند. غفارزاده افزود: «علاوه بر این، در سال گذشته هفت طرح زیربنایی در بخش آب صنعتی و کشاورزی به بهره‌برداری رسیده و برنامه‌ریزی شده تا در سال جاری ۱۳ طرح دیگر از جمله سد پیغام‌چای کلیبر، سد گرمی‌چای میانه و پروژه‌های شبکه پایاب خداآفرین، جلفا، هشترود و شبکه آیدوغموش تکمیل گردد. همچنین پروژه‌های آبیاری قطره‌ای و بارانی در چهار هزار هکتار از اراضی چهار شهرستان استان قابل بهره‌برداری خواهد بود.»
 
«قلعه‌چای» و «ارس» 
در آستانه تکمیل ظرفیت
«یوسف غفارزاده» به بارش‌های مطلوب و افزایش ورودی آب رودخانه‌ها به دریاچه ارومیه اشاره کرده و گفت: «باران وضعیت اکولوژیک این دریاچه را بهبود بخشیده و انتظار می‌رود با ذوب برف‌ها و سرریز سدها، شرایط دریاچه مطلوب‌تر نیز شود.» طبق گفته این مقام مسئول، به طور کلی، میزان بارش‌های سال آبی جاری نسبت به مدت مشابه سال قبل ۵۵ درصد افزایش یافته و بیش از ۵۶ درصد ظرفیت ۱۱ سد بزرگ و ۱۲۰ سد کوچک استان آبگیری شده است. 
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان آذربایجان شرقی اظهار کرد: «در میان سدهای بزرگ استان، سد قلعه‌چای با ۹۷ درصد پرشدگی، سد کلقان با ۸۹ درصد و سد ارسباران با ۷۱ درصد در شرایط مطلوب ذخیره‌ای قرار داشته و بیشترین میزان تکمیل ظرفیت را به خود اختصاص داده است. در مقابل، سد ستارخان اهر با ۳۲ درصد و سدهای آیدوغموش و کردکندی با ۲۲ درصد پرشدگی از حداقل میزان ذخیره برخوردارند که نشان‌دهنده توزیع نامتوازن بارش در حوضه‌های آبریز مختلف استان است.» غفارزاده تأکید کرد: «سد نهند با ۵۶ درصد پرشدگی، همچنان یکی از مهم‌ترین منابع تأمین آب شرب مرکز استان به‌شمار می‌رود. سد ارس با ۹۶ درصد پرشدگی در شرایط مطلوبی قرار دارد، هرچند ورودی آب آن نسبت به سال گذشته ۱۴ درصد کاهش یافته است. همچنین سد خداآفرین با ۴۲ درصد پرشدگی، کاهش ۲۳ درصدی ورودی آب را نسبت به سال قبل تجربه کرده است.»
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان آذربایجان شرقی گفت: «با وجود بارش‌های مؤثر در سال آبی جاری و افزایش ۵۸ درصدی روان‌آب‌ها و سرریز شدن برخی سدهای کوتاه که نشانه‌هایی از بهبود وضعیت منابع آبی محسوب می‌شوند، هرگونه خوش‌بینی نباید منجر به غفلت از مدیریت پایدار منابع گردد. تداوم پایداری ذخایر آبی در گرو حفظ فرهنگ مصرف بهینه و اعمال مدیریت هوشمندانه در تمامی بخش‌های مصرف است؛ زیرا نوسانات اقلیمی همواره احتمال بازگشت به دوره‌های کم‌آبی را مطرح می‌سازد.» غفارزاده تصریح کرد: «بهره‌برداری اصولی از ذخایر موجود، مدیریت دقیق مخازن، کنترل برداشت‌ها و مصرف علمی آب در کنار بهره‌مندی از بارش‌های کنونی، ضامن امنیت آبی استان در ماه‌های آتی و تضمین‌کننده تداوم چرخه حیات در بخش‌های مختلف کشاورزی و روستایی خواهد بود. در غیر این صورت، حتی بارش‌های قابل‌توجه امروز نیز نمی‌تواند تشنگی فردا را درمان کند و دستیابی به پایداری تأمین آب همچنان نیازمند رویکردی همه‌جانبه و آینده‌نگر است.»
 
اصلاح الگوی کشت و کنترل برداشت‌های زیرزمینی
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان آذربایجان شرقی ادامه داد: «بارش‌های اخیر اگرچه توانسته‌اند بخش قابل‌توجهی از کسری آبی سال‌های گذشته را جبران کنند، اما مدیریت مصرف باید همچنان به‌عنوان محور اصلی برنامه‌های مربوط به آب در استان باقی بماند.» غفارزاده تأکید کرد: «افزایش لحظه‌ای ورودی سدها هرگز نباید به برداشت‌های غیرمجاز، مصرف غیرعلمی یا توسعه الگوهای پرمصرف کشاورزی مشروعیت دهد. تجربه سال‌های گذشته ثابت کرده که ناپایداری اقلیمی با نوسانات شدید همراه است و اتکای بیش از حد به یک یا دو سال پربارش می‌تواند به تصمیم‌گیری‌های نادرست منجر شود. بنابراین، کنترل برداشت‌ها از منابع زیرزمینی، اصلاح شیوه‌های آبیاری، ترویج الگوهای کشت کم‌آب‌بر و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین مدیریت آب باید جایگاهی محوری در سیاست‌های آتی داشته باشد.» «یوسف غفارزاده» مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان آذربایجان شرقی، یکی دیگر از جنبه‌های مهم در تحلیل وضعیت آبی استان را توجه به پروژه‌های عمرانی در بخش آب دانسته و تأکید کرد: «این هدف در سال‌های اخیر با هدف افزایش تاب‌آوری و مدیریت بهتر منابع اجرا شده‌اند. این طرح‌ها که شامل لایروبی‌ها، تقویت سازه‌های کنترل سیلاب، تکمیل تأسیسات انتقال آب و نیز برنامه‌های احیای سازه‌های سنتی بوده‌اند، نقش مهمی در افزایش بهره‌وری منابع ایفا کرده‌اند.» طبق گفته این مقام مسئول، توجه به این نکته ضروری است که برخی از این طرح‌ها هنوز به‌طور کامل تکمیل نشده‌اند و ادامه تأمین اعتبار و نظارت فنی دقیق برای تکمیل آنها اهمیت ویژه‌ای دارد.  
«یوسف غفارزاده» تأکید کرد: «بهبود بارش‌ها اگرچه تأثیر مثبتی بر ورودی به دریاچه ارومیه داشته، اما شاخص‌های هیدرولوژیک نشان می‌دهد که این تأثیر کوتاه‌مدت بوده و بدون مدیریت علمی مصرف آب در بخش کشاورزی و کنترل برداشت‌ها از رودخانه‌های منتهی به دریاچه، امکان تداوم آن وجود نخواهد داشت.» غفارزاده افزود: «مجموعه داده‌ها و تحلیل‌ها تصویری دوگانه از وضعیت آب استان ارائه می‌کند: از یک سو افزایش محسوس بارش‌ها و روان‌آب‌ها سبب تقویت منابع سطحی و پرشدگی قابل‌توجه مخازن شده و از سوی دیگر، شکنندگی این وضعیت و احتمال بازگشت دوره‌های خشک در سال‌های آتی، مدیریت هوشمندانه و آینده‌نگر را به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر تبدیل کرده است.» طبق گفته مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان آذربایجان شرقی، پایداری آبی در استان زمانی محقق خواهد شد که برنامه‌ریزی‌ها نه بر مبنای شرایط کوتاه‌مدت، بلکه بر اساس سناریوهای بلندمدت اقلیمی و هیدرولوژیک انجام گیرد. آموزش کشاورزان، ترویج استفاده از روش‌های آبیاری تحت‌فشار، ایجاد سامانه‌های نظارت هوشمند بر برداشت‌ها و تقویت همکاری بین نهادهای مدیریتی از مهم‌ترین اقداماتی هستند که می‌توانند تعادل پایدار بین عرضه و تقاضای آب ایجاد کنند.