زوزان نقشبندی
گروه اقتصادی

بازگشت تأسیسات انرژی به مدار تولید، بعد از آسیب‌های جنگ، مسیر کوتاه و ساده‌ای نیست. در بخش نفت، گاز و پتروشیمی، بخشی از تجهیزات آسیب‌دیده، فناوری پیچیده‌ای دارند و تأمین یا ساخت دوباره آنها زمان‌بر است. به همین دلیل، حتی با وجود آغاز عملیات بازسازی، احیای کامل ظرفیت‌های از دست‌رفته در کوتاه‌مدت ممکن نخواهد بود و تا آن زمان، مدیریت تقاضا و بهینه‌سازی مصرف مهم‌ترین راهکار برای حفظ پایداری شبکه انرژی کشور خواهد ماند.
 بررسی‌های فنی نشان می‌دهد تأمین تجهیزات دوار سنگین در پروژه‌های انرژی، حتی در شرایط عادی نیز ممکن است بیش از یک سال زمان ببرد و در دوره‌هایی که محدودیت‌های تجاری یا اختلال در زنجیره تأمین وجود دارد، این زمان طولانی‌تر می‌شود. در مقابل، بخش‌هایی مانند مخازن، خطوط لوله و سازه‌های فلزی، به دلیل اتکا به توان ساخت داخل، سریع‌تر قابل بازسازی هستند.
در کنار چالش فنی، مسأله تأمین مالی نیز اهمیت زیادی دارد. بازسازی مجتمع‌های بزرگ پالایشگاهی و پتروشیمی نیازمند سرمایه‌گذاری چند میلیارد دلاری است؛ آن هم در شرایطی که صنعت انرژی با کمبود منابع و ناترازی روبه‌روست. از سوی دیگر، هر تأخیر در بازگشت ظرفیت تولید می‌تواند بر تأمین برق، گاز و فرآورده‌های مورد نیاز صنایع و مصرف‌کنندگان اثر بگذارد.
در همین رابطه، اسماعیل سقاب اصفهانی گفته است: «پیش از جنگ نیز با ناترازی انرژی مواجه بودیم و بخشی از آن ناشی از سیاست‌ها و مسیرهای اشتباهی بود که در گذشته طی شده بود. اکنون خسارات جنگ نیز به این وضعیت اضافه شده و حجم ناترازی را گسترده‌تر کرده است.» به گفته او، «دولت در تلاش است با بازگرداندن ظرفیت‌های آسیب‌دیده و توسعه پالایشگاه‌های کوچک، بخشی از کمبودها را جبران کند، اما این اقدامات در کوتاه‌مدت اثر کامل نخواهد داشت.»

چالش‌های بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده انرژی
دولت می‌گوید بازسازی ظرفیت‌های آسیب‌دیده در بخش انرژی حدود ۱۸ ماه تا دو سال زمان خواهد برد. مهدی محسنی، کارشناس انرژی، در توضیح این بازه زمانی می‌گوید، مدت زمان بازسازی تا حد زیادی به نوع تجهیزات آسیب‌دیده بستگی دارد.
او توضیح می‌دهد: «‌اگر تجهیزات آسیب‌دیده از نوع ثابت باشند، مانند برج‌ها، با استفاده از زیرساخت‌های داخل کشور احتمالاً بازسازی در همین بازه ۱۸ ماه تا دو سال امکان‌پذیر است. اما اگر تجهیزات از نوع دوار باشند، مانند پمپ‌ها و کمپرسورها، فرآیند بازسازی به سفارش ساخت نزد سازنده نیاز دارد تا تجهیزات دقیقاً مطابق با مشخصات مورد نیاز ساخته شوند.‌»
محسنی در عین حال می‌گوید: «اگر برخی تجهیزات سالم از واحدهای دیگر منتقل شوند، می‌توان بعضی واحدها را زودتر از موعد به مدار بازگرداند.» او تأکید می‌کند: «برآورد ۱۸ ماه تا دو سال، احتمالاً با فرض نبود تحریم و در شرایطی قابل تحقق است که فرآیند تأمین تجهیزات با مانع روبه‌رو نباشد.»

دو مانع اصلی
این کارشناس انرژی در ادامه، تحریم و تأمین مالی را دو چالش اصلی بازسازی می‌داند. به گفته او، «تحریم‌ها فرآیند سفارش‌گذاری و واردات تجهیزات را با دشواری مواجه کرده است.» محسنی توضیح می‌دهد، «برخی از تجهیزات مورد نیاز از نوع اروپایی هستند و پیش از این از مسیر امارات وارد ایران می‌شدند»، اما به اعتقاد او تنش‌های اخیر، این مسیر را نیز با مشکل بیشتری روبه‌رو کرده است؛ مشکلی که به گفته او در سایر صنایع نیز دیده می‌شود.

فشار بر پتروشیمی‌ها
و شبکه برق
به گفته محسنی، «در پتروشیمی فجر نیز خسارت وارده دست‌کم حدود یک میلیارد دلار برآورد می‌شود و تقریباً برخی توربین‌های این مجتمع آسیب دیده‌اند.»
محسنی درباره ظرفیت داخلی ساخت توربین نیز می‌گوید، «ظرفیت کشور در این بخش محدود است و ناچار باید به سمت واردات رفت.»
او در عین حال می‌گوید، بخشی از پتروشیمی‌ها ممکن است برای تأمین انرژی خود از شبکه برق استفاده کنند؛ اتفاقی که به گفته وی اکنون نیز در حال رخ دادن است. به عنوان نمونه، پتروشیمی بوعلی در روزهای اخیر به ظرفیت کامل رسیده که این موضوع با تأمین خوراک از پالایشگاه آبادان ممکن شده است. برخی پتروشیمی‌های دیگر نیز به مدار بازگشته‌اند و از شبکه برق استفاده می‌کنند.
به گفته این کارشناس، این روند می‌تواند فشار بر شبکه برق را افزایش دهد. او پیش‌بینی می‌کند در صورت تداوم این وضعیت، مدت خاموشی‌ها در تابستان بیشتر شود، هرچند تحقق این برآورد به شرایط تولید و مصرف در ماه‌های آینده بستگی دارد.
محسنی همچنین اشاره می‌کند که برخی پتروشیمی‌ها خدمات جانبی تولید می‌کنند؛ از جمله هیدروژن که در اختیار سایر شرکت‌ها قرار می‌گیرد. به گفته او، شاید بتوان از این ظرفیت‌ها برای کاهش بخشی از فشار موجود استفاده کرد، اما برای رسیدن به تولید پایدار و بدون مشکل، به‌ویژه در مورد پتروشیمی فجر، زمان بیشتری لازم است.

کاهش ظرفیت گاز
و نگرانی درباره زمستان
محسنی در ادامه به خسارت وارده به پارس جنوبی در جریان جنگ اشاره می‌کند و می‌گوید: «بر اساس برآوردهای موجود، بخشی از ظرفیت اسمی این میدان و در نتیجه بخشی از ظرفیت تولید گاز کشور از مدار خارج شده است.»

بــــرش

راهکار کوتاه‌مدت مدیریت تقاضا
به گفته مهدی محسنی، در شرایط فعلی مهم‌ترین راهکار، مدیریت تقاضاست. او پیشنهاد می‌کند از هم‌اکنون استفاده از سوخت‌های جایگزین در دستورکار قرار گیرد. به گفته او، تمام شرکت‌هایی که گاز مصرف می‌کنند و امکان استفاده از سوخت مایع دارند، از جمله پالایشگاه‌ها، نیروگاه‌ها و شرکت‌های سیمانی، باید برای جایگزینی سوخت برنامه‌ریزی کنند.
این کارشناس تأکید می‌کند که اجرای این راهکار ملاحظات فنی خاص خود را دارد، اما به نظر می‌رسد مسئولان نیز به این گزینه توجه دارند. محسنی هشدار می‌دهد که مسأله فقط به گاز محدود نمی‌شود. از نگاه او، تنها راهکار کوتاه‌مدت، مدیریت تقاضا و کنترل مصرف است، زیرا در سمت عرضه، کشور از قبل نیز با ناترازی روبه‌رو بوده و بخش عمده ظرفیت‌ها پیش از این در مدار کامل قرار داشته است.