مرجان قندی
گروه گزارش

همزمان با سالروز ازدواج حضرت علی(ع) و حضرت فاطمه زهرا(س) و نامگذاری این روز در تقویم رسمی کشور به عنوان «روز ازدواج»، برنامه‌های حمایتی و فرهنگی برای تسهیل ازدواج جوانان در دستور کار قرار گرفته است. به‌گفته مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و توسعه اجتماعی جوانان وزارت ورزش و جوانان، اهدای پنج هزار جهیزیه به زوج‌های نیازمند، فراهم شدن امکان برگزاری جشن ازدواج برای ۴۰ هزار زوج و تقدیر از بیش از هزار خیر فعال در این حوزه، از جمله اقداماتی است که در هفته ازدواج برای حمایت از جوانان و ترویج فرهنگ ازدواج آسان اجرا می‌شود.
دکتر بهمن عبدی درگفت‌وگو با «ایران» با اشاره به اینکه افزایش و کاهش آمار ازدواج به عوامل متعددی از جمله مؤلفه‌های جمعیت‌شناختی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بستگی دارد و نمی‌توان آن را صرفاً به یک عامل محدود کرد، می‌گوید:«در ۱۵ سال گذشته، وقوع ازدواج در کشور هر سال با کاهش مواجه بوده است؛ به‌طوری که در سال ۱۳۸۹ بیش از ۸۹۰ هزار مورد ازدواج در کشور ثبت شده، اما این رقم در سال ۱۴۰۴ به حدود ۴۳۰ هزار مورد رسیده است.»
او با بیان اینکه آمارهای تحلیلی نیز این روند را تأیید می‌کند، توضیح می‌دهد: «نرخ مقایسه‌ای ازدواج زنان مجرد نیز کاهش یافته است؛ یعنی در سال ۱۴۰۱ این نرخ ۴.۳۵ از هر ۱۰۰ زن مجرد بوده، در سال ۱۴۰۲ به ۳.۸۴ رسیده و در سال ۱۴۰۴ به ۳.۱۶ کاهش یافته است که این آمار نشان‌دهنده افت تدریجی نرخ ازدواج در میان زنان مجرد است.»
مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و توسعه اجتماعی جوانان وزارت ورزش و جوانان، یکی از شاخص‌های مهم در این حوزه را تعداد افراد در معرض ازدواج عنوان می‌کند و می‌گوید:«تعداد مجردان بالاتر از سن قانونی ازدواج از حدود ۱۲ میلیون و ۶۰۰ هزار نفر به بیش از ۱۳ میلیون و ۶۰۰ هزار نفر رسیده است. این موضوع را می‌توان یکی از مسائل اساسی و کلان جامعه ایران در شرایط حال حاضر دانست که باید در سیاست‌ها و راهبردهای کلان کشور مورد توجه جدی قرار بگیرد.»
او با اشاره به نقش شرایط اقتصادی در این روند می‌گوید: «هرچند مسائل اقتصادی در صدر عوامل مؤثر بر کاهش نرخ ازدواج قرار دارد، اما نباید از تغییرات جمعیتی غافل شد. در دهه‌های اخیر با کاهش نرخ رشد جمعیت، هرم سنی کشور تغییر کرده و هر سال از تعداد جمعیت جوان کاسته شده است، در حالی که تعداد مجردان رو به افزایش است.»
عبدی توضیح می‌دهد: «بیشترین تعداد ازدواج در بازه سنی ۲۰ تا ۲۹ سال ثبت می‌شود؛ به‌طوری که در سال ۱۴۰۳ از مجموع حدود ۴۳۰ هزار ازدواج، نزدیک به ۲۳۵ هزار مورد مربوط به این گروه سنی بوده و حدود ۱۵۱ هزار مورد در بازه ۳۰ تا ۳۹ سال ثبت شده است. بنابراین با کاهش جمعیت در این بازه‌های سنی، طبیعی است که شاهد کاهش تعداد ازدواج‌ها در سطح جامعه باشیم.» 
تهرانی‌ها در صدر 
بالاترین سن ازدواج
عبدی با اعلام اینکه میانگین سن ازدواج بار اول در سال ۱۴۰۴ در کل کشور برای مردان ۲۸.۳ سال و برای زنان ۲۴.۱ سال بوده است درباره توزیع استانی این شاخص، توضیح می‌دهد: «استان‌های تهران، ایلام، کهگیلویه و بویراحمد، البرز، فارس، اصفهان و کرمانشاه به ترتیب بالاترین سن ازدواج مردان را ثبت کرده‌اند. در مقابل، استان‌های سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی، خراسان شمالی، خراسان رضوی، یزد، گلستان و کرمان پایین‌ترین سن ازدواج مردان را داشته‌اند. بیشترین سن ازدواج مردان مربوط به استان تهران با میانگین ۳۰.۶ سال و کمترین آن مربوط به استان سیستان و بلوچستان با میانگین ۲۴.۹ سال است.»
مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و توسعه اجتماعی جوانان وزارت ورزش و جوانان درباره وضعیت سن ازدواج در میان زنان نیز توضیح می‌دهد: «در میان زنان، بیشترین میانگین سن ازدواج به ترتیب در استان‌های تهران، البرز، ایلام، گیلان، کهگیلویه و بویراحمد، فارس و کرمانشاه ثبت شده است و پایین‌ترین میانگین سن ازدواج زنان به استان‌های سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی، خراسان‌رضوی، خراسان شمالی، یزد، آذربایجان شرقی و اردبیل اختصاص دارد.»
او می‌گوید: «بالاترین سن ازدواج زنان در استان تهران با میانگین ۲۷.۱ سال و پایین‌ترین آن در استان سیستان و بلوچستان با میانگین ۲۰.۸ سال به ثبت رسیده است. در مجموع، میانگین سن ازدواج زنان در کشور ۲۴.۱ سال است که نشان‌دهنده تفاوت‌های قابل توجه منطقه‌ای در الگوی ازدواج است.»
عبدی، درباره موضوع ازدواج در سنین بالا می‌گوید: «در سال‌های اخیر به دلایلی همچون تأخیر در دستیابی به ثبات اقتصادی، تحصیلات عالی، تغییرات هرم جمعیتی و مجموعه‌ای از عوامل اجتماعی و فرهنگی، شاهد افزایش سن ازدواج در جامعه بوده‌ایم؛ به همین دلیل، ازدواج در سنین بالاتر دیگر امری ناشناخته یا کم‌فراوانی محسوب نمی‌شود.»
او با اشاره به حساسیت ازدواج در این سنین می‌گوید: «هرچند ازدواج در سنین بالا با نگاه منطقی‌تر و واقع‌بینانه‌تری همراه است، اما حساسیت‌های خاص خود را دارد و لازم است این نوع ازدواج‌ها در چهارچوب مشاوره‌های تخصصی ازدواج و خانواده و با توجه به ملاحظات روانی، اجتماعی و اقتصادی پیش برود. البته ازدواج‌هایی هم در سنین بالاتر، یعنی سنین بالای ۵۰ یا ۶۰ سال داریم که باید گفت احتمال و شانس ازدواج در این گروه‌های سنی به‌طور محسوسی کاهش می‌یابد؛ طوری که در سال گذشته فقط حدود ۲۲ هزار مورد ازدواج در سنین بالای ۵۰ سال در کشور ثبت شده است.»
 
کاهش شانس ازدواج زنان
در سنین بالا
مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و توسعه اجتماعی جوانان وزارت ورزش و جوانان با اشاره به تفاوت‌های جنسیتی در این سنین توضیح می‌دهد: «در سنین بالا، شانس ازدواج زنان به دلیل تعداد بیشتر آنها نسبت به مردان کمتر است؛ بویژه در سنین سالمندی که به دلیل عواملی مانند بالاتر بودن نرخ مرگ‌ومیر مردان، تعداد زنان بی‌همسر افزایش می‌یابد. در حال حاضر حدود ۶۰ درصد زنان بالای ۷۰ سال و حدود ۲۰ درصد مردان بالای ۷۰ سال در وضعیت تجرد به سر می‌برند و همین مسأله موجب زنانه شدن چهره سالمندی در کشور شده است؛ موضوعی که نیازمند بررسی‌ و سیاست‌گذاری دقیق‌تری در حوزه اجتماعی و جمعیتی است.»
عبدی درباره مهم‌ترین موانعی که امروز جوانان در مسیر ازدواج با آن روبه‌رو هستند، می‌گوید: «وضعیت ازدواج متأثر از مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی، اجتماعی، روانی، جمعیت‌شناختی و فرهنگی است و نمی‌توان آن را به یک عامل محدود کرد. بسیاری از مردم می‌گویند، عوامل اقتصادی معمولاً در صدر دلایل کاهش ازدواج قرار می‌گیرند، اما در کنار آنها نباید سایر عوامل را نادیده گرفت. این واقعیت را نباید نادیده گرفت که در کنار عوامل اقتصادی، عوامل اجتماعی و روانی هم سهم قابل توجهی در این روند دارند. تغییر در کیفیت ارتباطات انسانی که بخشی از آن تحت تأثیر سبک زندگی رسانه‌ای و فضای مجازی است و همچنین افزایش سن مجردان، بویژه متولدین دهه ۶۰، موجب شده بخشی از جوانان به وضعیت تجرد عادت کنند یا از نظر روانی آمادگی کافی برای شروع زندگی مشترک را نداشته باشند.»
او می‌گوید: «در کنار این موارد، تغییرات فرهنگی سال‌های اخیر باعث شده زندگی مجردی برای برخی افراد دیگر امری غیرمعمول تلقی نشود و همین موضوع نیز در کاهش تمایل به ازدواج نقش دارد.»
عبدی با اشاره به شرایط کلان کشور می‌گوید: «تغییر و تحولات مختلف بر وضعیت اقتصادی، اجتماعی و روانی اثر گذاشته و طبیعی است که این شرایط بر تصمیم جوانان برای ازدواج نیز تأثیر داشته باشد. در جامعه ما بسیاری از تصمیم‌ها، از جمله تصمیم برای ازدواج، به آینده‌نگری و پیش‌بینی شرایط اقتصادی و اجتماعی گره خورده است.» بنابراین تغییرات سال‌های اخیر، به‌طور مستقیم بر ذهنیت و برنامه‌ریزی جوانان اثر گذاشته و انتظار می‌رود این وضعیت یکی از چالش‌های اصلی ازدواج در سال‌جاری باشد.»

خدمات مشاوره‌ای
برای زوج‌های جوان
مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و توسعه اجتماعی جوانان وزارت ورزش و جوانان به اقدامات انجام‌شده در حوزه آموزش مهارت‌های زندگی و آمادگی برای ازدواج اشاره می‌کند و می‌گوید: «آموزش مهارت‌های زندگی با تمرکز بر مهارت‌ها و مشاوره‌های ازدواج، یکی از محورهای مهم فعالیت‌های این دفتر در وزارت ورزش و جوانان است و در سال‌های اخیر برنامه‌های مختلفی در این زمینه اجرا شده است. در این راستا در سال ۱۴۰۴ در مجموع ۴۴۲ هزار نفر-ساعت کارگاه آموزش ازدواج و خانواده در قالب ۱۱ هزار و ۵۰ کارگاه آموزشی در سراسر کشور برگزار شده و این برنامه‌ها بر اساس ماده ۷۹ قانون برنامه هفتم توسعه در سال ۱۴۰۵ هم ادامه خواهد داشت.»
عبدی با اشاره به ساماندهی مراکز همسر‌گزینی توضیح می‌دهد: «تاکنون برای ۲۴۴ مرکز فعال در حوزه انتخاب همسر مجوز فعالیت صادر شده که در حال حاضر حدود ۱۶۰ مرکز دارای مجوز معتبر (دارای تاریخ اعتبار) هستند و در سال ۱۴۰۴ نیز مجوز فعالیت ۴۵ مرکز همسان‌گزینی جدید صادر شده است.»
عبدی درباره خدمات مشاوره‌ای می‌گوید: «در راستای اجرای ماده ۸۰ برنامه هفتم توسعه، تاکنون بیش از هزار و ۷۰۰ مرکز تخصصی مشاوره ازدواج و خانواده مجوز فعالیت دریافت کرده‌اند که فقط در سال گذشته ۳۶۵ مجوز برای این مراکز صادر شده است.»
مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و توسعه اجتماعی جوانان وزارت ورزش و جوانان با اشاره به استقبال مردم از خدمات مشاوره‌ای می‌گوید: «در سال گذشته بیش از ۴۲۰ هزار نفر برای دریافت خدماتی همچون مشاوره فردی، پیش از ازدواج، مشاوره خانواده، فرزندپروری و خدمات مرتبط با طلاق به این مراکز مراجعه کرده‌اند و در مجموع حدود یک میلیون و ۳۰۰ هزار جلسه مشاوره برای متقاضیان برگزار شده است.»
او همچنین با اعلام اینکه در شرایط خاص ارائه خدمات به صورت رایگان انجام می‌شود، توضیح می‌دهد: «در ایام جنگ رمضان حدود ۶۷۰ مرکز مشاوره خدمات رایگان و داوطلبانه ارائه کردند که نزدیک به ۱۰ هزار نفر از این خدمات بهره‌مند شدند.»
او با اشاره به اقدامات پژوهشی این حوزه می‌‌گوید: «در راستای رصد وضعیت ازدواج، طلاق و تحولات جمعیتی کشور، گزارش‌های تحلیلی در قالب ۳۲ جلد کتاب در سطح استانی و ملی تدوین شده و همچنین مجموعه گزارش‌های رصد جمعیت کشور برای سال‌های ۱۴۰۳ تا ۱۴۱۳ تهیه شده است.»
عبدی درباره نقش وام ازدواج در حمایت از جوانان می‌گوید: «در سال‌هایی که هزینه‌های آغاز زندگی مشترک افزایش یافته، تسهیلات ازدواج به یکی از مهم‌ترین ابزارهای حمایتی برای زوج‌های جوان تبدیل شده است. این وام می‌تواند بخشی از فشارهای مالی ابتدای زندگی را کاهش دهد و به زوج‌ها کمک کند تا نیازهای اولیه خود مانند تهیه برخی وسایل ضروری زندگی را تأمین کنند. در شرایطی که هزینه‌های شروع زندگی مشترک روزبه‌روز بیشتر می‌شود، حمایت‌های مالی دولت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و وام ازدواج نیز در همین راستا به‌عنوان یکی از مؤثرترین ابزارهای کمک به جوانان مطرح است.»
او درباره برنامه‌های معاونت امور جوانان به مناسبت روز ازدواج می‌گوید: «یکی از چالش‌های اصلی ازدواج، مسائل اقتصادی به‌ویژه در ابتدای زندگی مشترک و تأمین هزینه‌هایی مانند تهیه جهیزیه و برگزاری مراسم است. بر همین اساس، معاونت امور جوانان مجموعه‌ای از اقدامات و برنامه‌ها را در دست اجرا و تدوین دارد تا بخشی از این فشارها را کاهش دهد. در روزهای گذشته همکاری زنجیره‌ای از تأمین‌کنندگان جهیزیه و خدمات مراسم عقد و عروسی آغاز شده است. هدف از این اقدام، کاهش هزینه‌ها از طریق تسهیل دسترسی زوجین به ارائه‌دهندگان کالا و خدمات با شرایط مناسب‌تر است. این برنامه در قالب طرح «وصال شیرین» اجرا می‌شود و برای انسجام‌بخشی به آن از ظرفیت سازمان‌های مردم‌نهاد در استان‌ها استفاده شده است. در هر استان یکی از سمن‌های فعال به‌عنوان دبیرخانه استانی وصال شیرین انتخاب شده که مسئولیت شناسایی و انعقاد قرارداد با مراکز ارائه‌دهنده خدمات ازدواج را برعهده دارد.»
به‌گفته مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و توسعه اجتماعی جوانان وزارت ورزش و جوانان، زوج‌های جوان می‌توانند با ثبت درخواست در سامانه «هم‌راه»، پس از بررسی و معرفی از سوی سمن مربوطه، به مراکز طرف قرارداد معرفی شوند و خدمات مربوط به مراسم ازدواج را با هزینه‌ای کمتر از نرخ معمول دریافت کنند. 
او از اجرای برنامه‌های حمایتی دیگر در هفته ازدواج خبر می‌دهد و می گوید: «با همکاری معاونت امور جوانان و سازمان‌های خیریه، اهدای پنج هزار جهیزیه رایگان به زوج‌های نیازمند در دستور کار قرار گرفته است. همچنین امکان برگزاری جشن ازدواج برای ۴۰ هزار زوج در این هفته فراهم شده است.»
عبدی به برنامه‌ای فرهنگی در این هفته اشاره می‌کند و می‌گوید: «یکی از محورهای مهم هفته ازدواج، ترویج فرهنگ قدردانی از خیرین این حوزه است و در همین راستا از بیش از هزار نیکوکار و خیر فعال در زمینه ازدواج جوانان در سطح کشور تقدیر خواهد شد.»

۵۵۰ هزار زوج در صف دریافت وام ازدواج
مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و توسعه اجتماعی جوانان وزارت ورزش و جوانان با بیان اینکه پیگیری مستمر برای تسریع در پرداخت وام ازدواج از دیگر اقدامات معاونت است، می‌گوید: «در حال حاضر حدود ۵۵۰ هزار زوج در صف دریافت این تسهیلات قرار دارند و ضروری است بانک مرکزی و بانک‌های عامل در این زمینه همکاری لازم را داشته باشند.» او با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای بهبود روند پرداخت این تسهیلات می‌گوید: «در چهارچوب وظایف نظارتی این دفتر، تعاملات و مکاتبات متعددی با بانک مرکزی و دستگاه‌های مرتبط برای تسهیل فرآیند پرداخت وام ازدواج انجام شده است.»
عبدی درباره برخی راهکارهای پیشنهادی برای تسهیل دریافت این وام توضیح می‌دهد: «یکی از پیشنهادهای مطرح‌شده، استفاده از وثیقه یارانه نقدی به‌عنوان ضمانت بازپرداخت وام است تا متقاضیان به‌جای معرفی ضامن‌های متعدد بتوانند از این طریق تسهیلات دریافت کنند. اجرای چنین راهکارهایی می‌تواند به تسهیل دسترسی جوانان به تسهیلات ازدواج و بهبود روند حمایت مالی از تشکیل خانواده کمک کند.»