پس از رئیسجمهور شهید
نگاهی به کتاب ۷۲ روز، یک روایت نزدیک نوشته اسماعیل رمضانی
علیالله سلیمی
نویسنده و منتقد
روز 30 اردیبهشت ماه سال 1403 با حادثه سقوط بالگرد حامل سیدابراهیم رئیسی، رئیسجمهوری شهید و همراهانش در منطقه ورزقان آذربایجان شرقی، ایران وارد یک مرحله حساس تاریخی شد که میتوانست به بحران مدیریتی در ارکان کشوری، هر چند مقطعی، منجر شود اما با تدبیر و تلاش مسئولان ارشد حکومتی و مدیران اجرایی، امور جاری از مدار عادی و طبیعی خود خارج نشد و جریان امور هر چند تحتالشعاع حادثه دردناک سقوط بالگرد حامل شهید رئیسی و همراهانش بود و سایه سوگواری ملی در کشور همواره احساس میشد، اما مراحل مختلف مدیریت بحران با هماهنگی مسئولان و همراهی مردم طی بیش از ۷۰ روز با موفقیت طی شد و جمهوری اسلامی ایران با انتخاب جانشین رئیسجمهوری شهید، وارد مرحله تازهای از تاریخ معاصر شد. شرایط و ویژگیهای این مقطع تاریخی حساس توسط افراد مختلفی مکتوب و منتشر شده که یکی از تازهترین آثار در این زمینه، کتاب «72 روز، یک روایت نزدیک: از سقوط بالگرد رئیسی تا تحلیف جانشین» به قلم اسماعیل رمضانی است که از سوی انتشارات سیمای شرق منتشر شده است.
روایت بحران
روایت بحران، بخشی از فعالیتهای مستندسازی وقایع، حوادث و بحرانهای سیاسی و اجتماعی و... است که در آن، مؤلف یا روایتگر با استناد به شواهد موجود در صحنه و همچنین گفتههای شاهدان عینی و نیز اسناد و تصاویر مستند بر جا مانده از واقعه به روایتگری بحران از منشأ تا سرانجام آن میپردازد و حاصل کار معمولاً بخشی از تاریخ شفاهی یک دوره تاریخی خاص را تشکیل میدهد که بعدها میتواند به عنوان یکی از منابع استنادی تاریخنگاران، محققان و پژوهشگران حوزههای گوناگون قرار گیرد. کتاب «72 روز، یک روایت نزدیک: از سقوط بالگرد رئیسی تا تحلیف جانشین» به روایت اسماعیل رمضانی، یکی از آثار قابل توجه در این زمینه است که در آن کوشیده شده راوی اصل بیطرفی در روایتگری را که لازمه این نوع وقایعنگاری تاریخی است رعایت کند و فقط به بازگویی روند، جزئیات و حواشی حادثه از نزدیک، به واسطه جایگاه حقوقی راوی، که در زمان حادثه، معاون ارتباطات دفتر معاون اول رئیسجمهوری در دولت سیزدهم بود، بپردازد. از این منظر، تمرکز اصلی کتاب حاضر بر نحوه مدیریت اجرایی کشور در محدوده زمانی معین، از سقوط بالگرد رئیسی تا تحلیف جانشین است و تقریباً همه اتفاقات آن دوره تاریخی را با جزئیات از منظر راوی پوشش میدهد.
نقش و جایگاه راوی بحران
نقش و جایگاه راوی و موضوع کتابی که او روایت میکند، معمولاً ارتباط تنگاتنگی با همدیگر دارد. به همان میزان که راوی به اصل موضوع نزدیک باشد و اشراف بیشتری به جزئیات و تبعات سوژه داشته باشد، به همان میزان، کتابی که او درباره آن موضوع خاص تألیف میکند، به اصل واقعه نزدیک و روایت او ماندگارتر است. از این زاویه، کتاب «72 روز، یک روایت نزدیک» از این جهت اهمیت دارد که راوی کتاب از نظر حقوقی در زمان واقعه از جایگاهی مناسب و نزدیک به اصل واقعه برخوردار بوده است. تمرکز اصلی کتاب بر 72 روز سرنوشتساز در کشورمان است که در آن مقطع تاریخی مهم، اداره امور اجرایی کشور با معاون اول رئیسجمهوری شهید سیدابراهیم رئیسی، یعنی محمد مخبر بوده است. در آن زمان، اسماعیل رمضانی (راوی و مؤلف کتاب) در جایگاه معاون ارتباطات دفتر معاون اول رئیسجمهوری در دولت سیزدهم قرار داشته که طبعاً نزدیکترین فرد به امور ارتباطات در شرایط بحرانی آن روزها بوده است. بنابراین، مؤلف کتاب به واسطه جایگاه شغلی خود در آن زمان در موقعیت ویژه و نزدیک به واقعه قرار داشته که از نزدیک شاهد سلسله اتفاقهای درون دولت و سازمانها و نهادهای مرتبط با دولت سیزدهم بوده است. البته او در کتاب خود، کوشیده مشاهدات و برداشتهای خود از وقایع کشور را با استناد به اسناد و منابع معتبر روایت و در مواردی از اطلاعات اسنادی استفاده کند.
حاجآقا هارداسان؟
مباحث و موضوعات کتاب حاضر در 9 فصل تنظیم شده که فصل اول با عنوان «حاجآقا هارداسان؟» روند وقایع از 30 اردیبهشت، روز سقوط بالگرد حامل شهید رئیسی و همراهان تا 4 خرداد را شامل میشود. این فصل آغازین به نوعی حساسترین و نفسگیرترین فصل کتاب است، چرا که شوک ناگهانی وارده به ارکان باقیمانده از دولت سیزدهم و همچنین مقامات ارشد کشور و در مرحله بعد، جریانهای سیاسی و گروههای مردمی را لحظه به لحظه روایت میکند. نویسنده کوشیده رابطه زمان، حادثه و روایت را همواره مدنظر داشته باشد. برای همین، شکل روایت، حالت «روزنوشت» به خود گرفته و حتی در برخی موارد، در بین روزها، ساعات معین و مرتبط با وقایع هم مشخص شده است. به عنوان مثال، در اولین روایت کتاب که مربوط به روز یکشنبه 30 اردیبهشت 1403 است و راوی از این روز به عنوان «روز صفر» هم یاد کرده، بخشی از وقایع به طور اختصاصی مربوط به ساعت 15 همان روز است: «یک ربع به سه، پای پلههای ساختمان دولت؛ اولین خبر همین جا میرسد؛ خیلی شمردهشمرده و به کوتاهی پلههای ورودی ساختمان دولت: «ارتباط با بالگرد رئیسجمهوری قطع شده است!» همه در بهت و حیرت فرو میروند، اما به توصیه مخبر قرار میشود جلسه هیأت دولت آغاز شود تا خبرهای تکمیلی و دقیقتر برسد. اعضای دولت نمیتوانند گوشیهایشان را به داخل جلسه ببرند؛ بنابراین هنوز وزرا از چند و چون ماجرا اطلاع ندارند. جلسه آغاز میشود و نیم ساعت بعد اخبار تکمیلی میرسد: «نشانی از بالگرد رئیسجمهوری نیست؛ احتمالاً دچار سانحه یا فرود اضطراری شده باشد.» (ص 11) ادامه این فصل به مراحل جستوجو در محدوده سقوط بالگرد حامل رئیسجمهوری شهید و همراهان میپردازند که در نهایت با پیدا شدن اجساد، واکنشهای اولیه در داخل و خارج از کشور را در پی دارد.
آن مرد نیامد
فصل دوم کتاب به وقایع روزهای ششم تا چهاردهم خرداد 1403 میپردازد. این فصل با عنوان«آن مرد نیامد»، روزهای بدون سیدابراهیم رئیسی شهید، در ساختمان دولت را روایت میکند که فضای عمومی کشور هنوز سوگوار شهیدان خدمت است، اما روند امور کشور همچنان در جریان است. در وقایعنگاری روزهای مهم این محدوده زمانی، پنجشنبه 10 خرداد (11 روز بعد از حادثه) روز نسبتاً مهمی در آن مقطع تاریخی است. راوی نوشته: «امروز ثبتنام کاندیداهای ریاست جمهوری شروع شد و جلیلی چراغ اول را روشن کرد. عدهای از طرفدارانش خودجوش بیرون از وزارت کشور منتظرش بودند. با پیراهن مشکی و همان کت سفید دورههای قبلی آمد که این بار در لنز عکاسان بعضاً تا به تا افتاد و کمی حاشیه ساز شد...» (ص 132) در ادامه این فصل، ماراتن اولیه جمع کاندیداهای ریاست جمهوری روایت میشود که در آن روزهای سخت و اندوهگین، فضای نسبتاً هیجانی و رقابتی ایجاد کرده و کشور را به سمت یک انتخابات زودهنگام پیش میبرند.
پزشکیان، قالیباف و آقاسعید!
روایت روند وقایع از روزهای پانزدهم تا بیستوهفتم خرداد 1403 در فصل سوم کتاب آمده که روزهای منتهی به زمان برگزاری انتخاب زودهنگام ریاست جمهوری در کشورمان را روایت میکند. این فصل با عنوان «پزشکیان، قالیباف و آقاسعید!» در کنار پوشش اخبار کاندیداهای باقیمانده در مراحل نهایی این ماراتن نفسگیر، بیشتر به فعالیتهای تدارکاتی هیأت دولت به ریاست معاون اول رئیسجمهوری برای برگزاری هر چه منسجمتر و موفقتر انتخابات ریاست جمهوری در آن شرایط خاص اختصاص یافته است. در بخشی از این فصل که مربوط به روز چهارشنبه ۱۶ خرداد (۱۷ روز بعد از حادثه) است میخوانیم: «امروز اولین جلسه هیأت دولت بعد از پایان ثبتنامهای انتخاباتی بود. همه به شوخی میگفتند که یک تعداد رئیسجمهوری به ریاست معاون اول دور هم جمع شدهاند. مخبر در این جلسه یک بار دیگر به اعضای دولت یادآور شد: «ما به عنوان یاران رئیسجمهوری شهید، برای حفظ میراث ایشان باید در دو عرصه تلاش کنیم؛ عرصه اول برگزاری سالم، امن و مشارکتی انتخابات و عرصه بعدی تداوم فعالیتهای دولت به شکل جهادی و بدون هیچگونه خلل و کندی است. این دولت تا روز و ساعت آخر که کار به دولت بعدی سپرده شود، کارها را با همان روحیه جهادی رئیسجمهوری شهید ادامه خواهد داد و با هر مدیر یا فردی که در کارها تعلل ورزیده یا اخلال ایجاد کند، برخورد خواهد شد.» (ص 168)
به وقت مناظرات
فصل چهارم کتاب با عنوان«به وقت مناظرات» به موضوع داغ مناظرات انتخاباتی کاندیداهای نهایی اختصاص یافته که وقایع انتخاباتی روزهای بیستوهشتم خرداد تا سوم تیر 1403 را شامل میشود. در این فصل بیشتر تب و تاب انتخابات و رفتارهای رقابتی کاندیداها روایت میشود که واکنشهای مردمی و چهرههای سیاسی و اجتماعی را در این رقابتها بازتاب داده میشود. این واکنشها از موضعگیریهای متنوع رسانههای طیفهای مختلف تا واکنشهای کاربران در شبکههای اجتماعی را شامل میشود که همگی یک فضای رقابتی داغ را در کشور ایجاد کردهاند. در ادامه این فصل، وقایع روزهای چهارم تا نهم تیر 1403 روایت میشود که این فصل با عنوان «تا آخر میمونی دیگه؟» روزهای پایانی رقابتهای انتخاباتی کاندیداها و همچنین برگزاری مرحله اول انتخابات را روایت میکند که در آن، پزشکیان و جلیلی به دور بعدی انتخابات راه مییابند. در این فصل، روزهای هیجانانگیز انتخاب رئیسجمهوری در کشور روایت میشود که با نزدیک شدن به نقطه پایانی و سرنوشتساز انتخاب رئیسجمهوری چهاردهم جمهوری اسلامی ایران، هیجان انتخاباتی در کشور هم به اوج خود میرسد وهم کشور در آستانه یک مقطع تاریخی حساس قرار میگیرد.
دو انتخابات در ۵۰ روز
برای فصل ششم کتاب که عنوان «دو انتخابات در 50 روز» برای آن انتخاب شده، وقایع سرنوشتساز روزهای دهم تا چهاردهم تیر 1403 روایت میشود که شامل مناظرات انتخاباتی پزشکیان و جلیلی هم هست. نویسند کوشیده در این فصل، بخشهای مهم و تعیینکننده سخنان دو کاندیدای راه یافته به مرحله دوم را عیناً در کتاب خود بیاورد که جنبه اسنادی آن هم حفظ شود. در کنار این مناظرات اصلی کاندیداها، واکنشهای افراد حقیقی و حقوقی به این مناظرات هم در ادامه آمده که مراوی کوشیده این واکنشها از طیفهای مختلف سیاسی و اجتماعی باشد که دیدگاههای اجتماعی را هم به نوعی بازتاب داده باشد. در جاهایی از این فصل هم راوی خودش به اظهارنظر میپردازد و دیدگاههای خود نسبت به مناطرات انتخاباتی دو کاندید راه یافته به مرحله دوم را بیان میکند: «مناظره دوم سرتاسر مشاجره بود و به دو حوزه سیاست خارجی و مسائل اقتصادی ارتباط داشت. جلیلی از همان اول با توپ پر آمد و با صدای بلند صحبت میکرد. او این بار میخواست مهاجم باشد تا مدافع و جنگندهتر از همه مناظرات پیشین جلوه کرد. در مجموع هم زور هیچ کدام بر دیگری نچربید، اما تغییر لحن و گفتار جلیلی کاملاً محسوس بود و شاید پزشکیان انتظار آن را نداشت.» (ص 455)
بدون توقف تا روز آخر
وقایع روزهای پانزدهم تا بیستم تیر ماه 1403 با عنوان «رفیق بیکلک مخبر!» در فصل هفتم کتاب روایت شده که مهمترین رویداد این ایام، برگزاری مرحله دوم انتخابات زودهنگام ریاست جمهوری است که در آن، مسعود پزشکیان با آرای بیشتر از سعید جلیلی، به عنوان چهاردهمین رئیسجمهوری ایران انتخاب میشود. تمرکز اصلی در این بخش هم بیشتر معطوف به اداره امور کشور در شرایط اضطراری است که تیم دولت سیزدهم، البته بدون حضور رئیسجمهوری شهید شرایط انتخاب و آغاز به کار دولت چهاردهم را فراهم میکنند و کشور در عمل وارد مرحله تازهای از امور اجرایی میشود. ادامه این موضوع در فصل بعدی با عنوان«بدون توقف تا روز آخر» آمده که شامل وقایعنگاری روزهای بیست و یکم تا سی و یکم تیرماه است. این فصل بیشتر به وقایع بعد از انتخاب جانشین شهید رئیسی میپردازد که به رغم پایان انتخابات، همچنان مباحث سیاسی و اجتماعی در جامعه داغ است. سرانجام در فصل پایانی و نهم کتاب که عنوان «نهمین رئیس جمهور» برای آن انتخاب شده و شامل روزهای یکم تا نهم مردادماه سال 1403 است، آمادهسازی مراحل انتقال قدرت از تیم دولت سیزدهم به تیم جدید و دولت چهاردهم روایت میشود که در این فصل، محمد مخبر، معاون اول شهید رئیسی در جایگاه مدیریت اجرایی کشور در روزهای بعد از شهادت رئیسجمهوری شهید تا انتخاب رئیسجمهوری جدید نقش مدیریتی خود را ایفا میکند و امور اجرایی کشور وارد مرحله تازهای میشود.
آغاز بحران تا تثبیت شرایط
در مجموع، کتاب «72 روز، یک روایت نزدیک: از سقوط بالگرد رئیسی تا تحلیف جانشین» با تمرکز ویژه بر اتفاقات این دوره حساس، روایت خود را از همان ساعات اولیه آغاز بحران مدیریت اجرایی کشور تا تثبیت شرایط و تحلیف جانشین رئیسجمهوری ادامه میدهد. امتیاز ویژه و قابل توجه این کتاب، آن است که راوی و مؤلف اثر که خود در مرکز تصمیمگیریهای خطیر و حساس تیم دولت سیزدهم در آن شرایط بحرانی کشور حضور داشته، با جزئیات به شرح لحظه به لحظه اطلاعرسانی، تشکیل جلسات مدیریت بحران، واکنشهای اعضای دولت و خانوادهها و تلاش برای حفظ آرامش کشور میپردازد. با توجه به جایگاه حقوقی راوی و زاویه نگاه او به وقایع، خواهناخواه نقش محمد مخبر بهعنوان معاون اول و سرپرست ریاستجمهوری برجسته شده و تصمیمات کلیدی او برای جلوگیری از اختلال در امور و مدیریت افکار عمومی مورد توجه قرار گرفته است. کتاب حاضر به موانع و چالشهای امدادرسانی در محل سانحه هوایی، شرایط جوی نامساعد، همکاریهای بینالمللی و حضور نیروهای امدادی داخلی و خارجی اشاره کرده است. همچنین بازتاب گسترده حادثه در رسانهها، فضای مجازی و واکنشهای مردم و مسئولان از جمله پیامهای تسلیت رهبران کشورهای مختلف و اعلام عزای عمومی، بخش مهمی از روایتهای این کتاب را تشکیل میدهد. در بخشهایی از کتاب به روند شناسایی پیکرها، برگزاری جلسات فوقالعاده هیأت دولت، تعیین کمیتههای ویژه برای مدیریت کشور و برنامهریزی مراسم تشییع و تدفین با جزئیات نسبتاً کاملتر پرداخته شده است. با تأکید بر استمرار امور اجرایی و وحدت ملی، روایتهای کتاب تا زمان تحلیف جانشین رئیسجمهوری و عبور ایران از بحران در مدیریت اجرایی کشور ادامه مییابد. همراه با اسناد و تصاویر مستند که در پینوشت اثر درباره هر یک از اسناد تصویری توضیحات لازم ارائه شده است.
راوی پایانها
اسماعیل رمضانی، از مدیران فرهنگی کشور که علاوه بر معاونت ارتباطات دفتر معاون اول رئیسجمهور در دولت سیزدهم، مدیرکلی روابط عمومی و ارتباطات مردمی جمعیت هلالاحمر و سرپرستی روزنامه شهروند را در کارنامه خود دارد، نویسنده کتابهای ویژه درباره درگذشتهای معروف در تاریخ معاصر کشورمان است. او بهطور اختصاصی در این حوزه فعالیت کرده و بهواسطه آثار مستندی که درباره درگذشت چهرههایی نامدار همچون اکبر هاشمی رفسنجانی، سردار شهید حاج قاسم سلیمانی، مرتضی پاشایی و عباس کیارستمی نوشته و منتشر کرده، شناخته شده است. از عناوین کتابهای شاخص او میتوان به «هوس قمار آخر؛ بازخوانی پرونده درمانی عباس کیارستمی در گفتوگو با پزشکان»، «چهل روز پس از حاجقاسم»، «چهل روز پس از هاشمی»، «یکی بود، یکی نبود؛ مرتضی پاشایی» و اثر تازه؛ «72 روز، یک روایت نزدیک: از سقوط بالگرد رئیسی تا تحلیف جانشین» اشاره کرد.
