مصرف سیانجی میتواند روزانه معادل ۴۰ میلیون لیتر بنزین را جبران کند
راه طلایی برای صرفهجویی مصرف بنزین
زوزان نقشبندی
گروه اقتصادی
در حالی که روزانه حدود ۱۵ تا ۲۰ میلیون لیتر بنزین برای جبران ناترازی سوخت وارد میشود، شبکه CNG ایران ظرفیتی معادل ۴۰ میلیون لیتر بنزین در روز دارد؛ ظرفیتی که به دلیل افت تقاضا، نبود مشوقهای اقتصادی و مشکلات جایگاهداران، بخش مهمی از آن همچنان بلااستفاده مانده و میتواند به یکی از فوریترین ابزارهای مدیریت مصرف سوخت تبدیل شود.
اگر بخواهیم وضعیت سوخت کشور را بررسی کنیم، همچنان بخشی از بنزین مصرفی روزانه کشور از طریق واردات تأمین میشود. طبق آخرین برآوردها و به نقل از سخنگوی اتحادیه صادرکنندگان فرآوردههای نفتی، روزانه حدود ۱۵ تا ۲۰ میلیون لیتر بنزین وارد کشور میشود؛ رقمی که نشان میدهد با وجود تلاشهای انجام شده برای افزایش تولید و مدیریت مصرف، فاصله میان تولید و مصرف هنوز به طور کامل پوشش داده نشده است.
این وضعیت در شرایطی ادامه دارد که مدیریت بازار سوخت بیش از گذشته به موضوع صرفهجویی و استفاده از ظرفیتهای داخلی وابسته شده است. در همین چهارچوب، دولت نیز بارها تأکید کرده در شرایط فعلی، یکی از مهمترین راههای عبور از فشار موجود در بازار انرژی، مدیریت مصرف و استفاده از همه ظرفیتهای در دسترس در بخش خانگی و حملونقل است.
ظرفیت آمادهای
که کامل استفاده نمیشود
در این میان، CNG یکی از مهمترین ظرفیتهایی است که سالها درباره آن برنامهریزی شده، برای توسعه آن سرمایهگذاری صورت گرفته و شبکه نسبتاً گستردهای از جایگاههای عرضه در کشور ایجاد شده است. با این حال، فاصله میان ظرفیت اسمی این صنعت و میزان استفاده واقعی از آن، نشان میدهد این بخش هنوز نتوانسته به جایگاهی که در سبد سوخت کشور برای آن پیشبینی شده بود، دست پیدا کند. در حالی که CNG قرار نبود به تنهایی پاسخ همه نیازهای سوختی کشور باشد، اما میتواند در کاهش مصرف بنزین، بویژه در بخش حملونقل عمومی، تاکسیها، وانتها و خودروهای دوگانهسوز، نقشی بسیار پررنگتر از وضعیت فعلی ایفا کند.
احسان جانمحمدی، رئیس هیأت مدیره انجمن CNG کشور، در گفتوگو با «ایران» با اشاره به ظرفیت واقعی این بخش میگوید:«در حال حاضر حدود ۲۳۰۰ جایگاه CNG در کشور فعال است که در صورت وجود تقاضا، توان عرضه حدود ۴۰ میلیون مترمکعب گاز CNG در روز را دارند؛ ظرفیتی که از نظر معادلسازی انرژی، میتواند جایگزین حدود ۴۰ میلیون لیتر بنزین در روز شود و این، حداکثر توان عملیاتی شبکه جایگاههای CNG کشور به شمار میرود.»
افت مصرف
از ۲۵ به ۱۵ میلیون مترمکعب
به گفته او، این در حالی است که در بهترین دوره فعالیت جایگاههای CNG در کشور، میزان عرضه به حدود ۲۵ میلیون مترمکعب در روز رسیده بود، اما طی حدود چهار سال گذشته این رقم کاهش یافته و اکنون به حدود ۱۵ میلیون مترمکعب در روز رسیده است. به این ترتیب، فاصله قابلتوجهی میان ظرفیت موجود و مصرف واقعی شکل گرفته؛ فاصلهای که نشان میدهد بخش مهمی از زیرساختهای ایجاد شده در این حوزه، اکنون کمتر از توان واقعی خود مورد استفاده قرار میگیرد.
این افت مصرف در حالی رخ داده که به گفته فعالان این صنعت، زیرساختهای لازم برای افزایش سهم CNG در سبد سوخت کشور از سالها قبل فراهم شده و کشور از نظر تعداد جایگاهها و گستره شبکه توزیع، ظرفیت قابل قبولی دارد. با این حال، مجموعهای از عوامل اقتصادی و عملیاتی موجب شدهاند هم از سمت مصرفکننده و هم از سمت جایگاهدار، انگیزه کافی برای استفاده کامل از این ظرفیت وجود نداشته باشد.
جایگاهها فعالند
اما نه با تمام ظرفیت
جانمحمدی در توضیح وضعیت فعلی جایگاهها میگوید، همه جایگاههای CNG کشور فعال هستند، اما بسیاری از آنها با تمام ظرفیت در مدار بهرهبرداری قرار ندارند. به گفته او، ممکن است یک جایگاه دارای ۸ نازل باشد، اما به دلیل هزینههای بالا و انجام نشدن تعمیرات، فقط ۴ یا ۵ نازل آن فعال باشد و بقیه نازلها از مدار خارج شده باشند. این وضعیت نشان میدهد مشکل فقط در تعداد جایگاهها نیست، بلکه بخشی از مسأله به حفظ و نگهداری زیرساختهای موجود بازمیگردد.
به گفته رئیس هیأت مدیره انجمن CNG کشور، یکی از دلایل اصلی این موضوع، کاهش صرفه اقتصادی برای جایگاهداران است. از یک سو تعداد خودروهای مراجعهکننده کاهش یافته و از سوی دیگر بسیاری از جایگاهداران با رشد هزینههای جاری، افزایش قیمت قطعات، بالا رفتن هزینه تعمیرات و افزایش حقوق و دستمزد نیروهای انسانی مواجه شدهاند. در چنین شرایطی، واقعی نبودن کارمزد جایگاهها باعث شده بخشی از این مراکز نتوانند همه تجهیزات خود را در مدار نگه دارند.
چرا خودروهای دوگانهسوز
همچنان بنزین میسوزانند؟
در کنار این موضوع، مسأله رفتار مصرفکننده نیز اهمیت زیادی دارد. کارشناسان معتقدند یکی از مهمترین دلایل کاهش استقبال از CNG، پایین بودن اختلاف قیمت میان بنزین و CNG است. به بیان دیگر، زمانی که فاصله قیمتی این دو سوخت برای مصرفکننده معنادار نباشد، انگیزه اقتصادی لازم برای تغییر الگوی مصرف نیز به اندازه کافی شکل نمیگیرد. به همین دلیل حتی بخشی از خودروهای دوگانهسوز نیز همچنان ترجیح میدهند از بنزین استفاده کنند.
جانمحمدی در اینباره تأکید میکند:«مهمترین و اصلیترین دلیل ادامه استفاده خودروهای دوگانهسوز از بنزین، پایین بودن قیمت عرضه بنزین است.» به گفته او، تا زمانی که اختلاف قیمت بنزین و CNG معنادار نباشد، انگیزه کافی برای استفاده از CNG به وجود نخواهد آمد. بر همین اساس، ناوگان تاکسیها، وانتها و بخش حملونقل عمومی زمانی بیشتر به سمت استفاده از CNG حرکت میکنند که این انتخاب برای آنها صرفه اقتصادی روشنتری داشته باشد.
مشکل، کمبود جایگاه نیست
در حالی که برخی، کمبود جایگاهها یا دشواری دسترسی را از دلایل افت تقاضا برای CNG میدانند، رئیس هیأت مدیره انجمن CNG کشور نظر دیگری دارد. او میگوید:«پراکندگی جایگاههای CNG در کشور در مجموع مناسب است و در بیشتر شهرها مشکل جدی از نظر دسترسی وجود ندارد. البته ممکن است در برخی کلانشهرها، بویژه تهران به دلیل قیمت بالای زمین در بعضی مناطق، تعداد جایگاهها به اندازه نیاز نباشد، اما در اغلب شهرهای کشور، هم پراکندگی جایگاهها مناسب است و هم دسترسی به آنها بهراحتی انجام میشود.»
او برای توضیح بهتر این موضوع به تغییر الگوی مراجعه مردم به جایگاههای سوخت اشاره میکند و میگوید:«در سالهای ابتدایی توسعه CNG تقریباً همیشه در جایگاههای این سوخت صفهای طولانی دیده میشد، اما امروز در بسیاری از جایگاههای بنزین، مردم باید بین ۵ تا ۲۰ دقیقه در صف بمانند، در حالی که در بخش زیادی از جایگاههای CNG در عمل صفی دیده نمیشود و خودروها بلافاصله پس از ورود سوختگیری میکنند. از نگاه فعالان این بخش، همین مسأله نشان میدهد افت تقاضا بیش از آنکه به کمبود زیرساخت مربوط باشد، به کاهش جذابیت اقتصادی این سوخت بازمیگردد.»
تجربه دیگر کشورها چه میگوید؟
تجربه برخی کشورها نیز نشان میدهد CNG زمانی میتواند جایگاه واقعی خود را در سبد سوخت پیدا کند که سه شرط همزمان فراهم باشد: صرفه اقتصادی، دسترسی مناسب و سیاستگذاری پایدار. در کشورهایی مانند هند و پاکستان، پایین نگه داشتن قیمت CNG نسبت به بنزین و توسعه گسترده جایگاهها باعث شد تاکسیها و ناوگان حملونقل شهری بهطور جدی به این سوخت روی آورند. در آرژانتین نیز به دلیل فشارهای اقتصادی و گرانی سوخت، CNG در خودروهای شخصی گسترش پیدا کرد و به یکی از بزرگترین بازارهای این سوخت در جهان تبدیل شد. در ایتالیا هم سیاستهای محیطزیستی و محدودیتهای آلودگی شهری به توسعه این سوخت کمک کرد.
چه مشوقهایی میتواند
این ظرفیت را فعال کند؟
بر همین اساس، فعالسازی ظرفیت خالی CNG در ایران نیز نیازمند مجموعهای از سیاستهای مکمل است. جانمحمدی میگوید:«در شرایط فعلی دو مسیر اصلی پیشرو وجود دارد؛ مسیر اول، افزایش فاصله قیمتی میان بنزین و CNG است که با توجه به سیاستهای فعلی دولت و تأکید بر مدیریت مصرف بدون افزایش قیمت بنزین، در حال حاضر در دستور کار نیست. مسیر دوم، طراحی و اجرای مشوقهایی برای مصرفکنندگان CNG است؛ مشوقهایی که میتواند از سوی وزارت نفت، وزارت امور اقتصادی و دارایی و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی تعریف شود.» به گفته او، این مشوقها میتواند در قالب حمایتهای مالیاتی، پرداختهای نقدی، ارائه تسهیلات، کمک به تأمین قطعات یا معافیت از برخی عوارض برای خودروهای عمومی و مصرفکنندگان این سوخت تعریف شود. از سوی دیگر، اصلاح کارمزد جایگاهها و پوشش دادن هزینههای واقعی بهرهبرداری نیز از جمله اقداماتی است که میتواند به بازگشت کامل ظرفیت عرضه کمک کند؛ چرا که اگر جایگاهداران امکان نگهداری و تعمیر تجهیزات خود را داشته باشند، نازلهای بیشتری فعال میشود و کیفیت خدمات نیز بهبود پیدا میکند.
CNG؛ یک ظرفیت در دسترس
برای مدیریت مصرف
در مجموع، آنچه از وضعیت فعلی CNG برمیآید این است که کشور در این بخش با کمبود زیرساخت مواجه نیست، بلکه با مسأله استفاده ناکامل از یک ظرفیت آماده روبهرو است. در شرایطی که روزانه ۱۵ تا ۲۰ میلیون لیتر بنزین وارد کشور میشود و همزمان شبکه CNG توان عرضه معادل ۴۰ میلیون لیتر بنزین را دارد، طبیعی است که توجه به این ظرفیت بتواند به یکی از ابزارهای مهم مدیریت مصرف در کشور تبدیل شود. به نظر میرسد اگر همزمان مشوقهای مصرف، حمایت از جایگاهداران و بهسازی زیرساختهای موجود در دستور کار قرار گیرد، CNG میتواند بار دیگر سهم مؤثرتری در سبد سوخت کشور پیدا کند و بخشی از فشار موجود بر بازار بنزین را کاهش دهد.
