سمیه افشین‌فر
گروه گزارش

پلاستیک و وسایل پلاستیکی با زندگی همه ما پیوند خورده است. در سال‌های اخیر، زمزمه‌های «نه به پلاستیک» در میان هیاهوی زندگی شهری بلندتر شده است و این موضوع دیگر فقط دغدغه فعالان محیط‌زیست نیست؛ این پویش کم‌کم ریشه‌اش را در سبد خرید خانوارها، فرهنگ فروشگاه‌ها و حتی سیاست‌گذاری‌های کلان کشورها گسترش می‌دهد. پویش ظاهری ساده دارد، اما از نگاه جامعه‌شناختی، بازتابی از تحولات عمیق‌تر در نگرش‌ها، سبک زندگی و رابطه انسان با طبیعت است. به گفته کارشناسان، هر ایرانی روزانه به‌ طور متوسط 3 کیسه پلاستیکی مصرف می‌کند. پلاستیک‌هایی که 96 درصدشان بلافاصله بعد از مصرف راهی سطل زباله می‌شوند. بر اساس آمارها، سالانه در جهان 320 میلیون تن پلاستیک مصرف می‌شود. کشورمان با مصرف سالانه 10 ‌میلیون تن پلاستیک، پنجمین کشور مصرف‌کننده پلاستیک در دنیاست. آمارها نشان می‌دهد فقط در 10 سال اخیر، 100 میلیون تن پلاستیک به طبیعت ایران اضافه شده است. متوسط طول عمر مفید یک کیسه پلاستیکی در دست مصرف‌کننده 12 تا 20 دقیقه است، اما هر کیسه پلاستیکی، برای تجزیه ‌شدن 40 تا 500 سال زمان نیاز دارد. برای همین مدیرکل محیط‌زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران از آغاز طرح ملی «برای وطن، نه برای پلاستیک» خبر داده است. 
محمدصابر باغخانی‌پور، هدف از اجرای این طرح را فرهنگ‌سازی برای کم‌کردن مصرف پلاستیک در زندگی روزمره دانسته است. اما این پویش تا چه اندازه می‌تواند فرهنگ مصرف استفاده از پلاستیک را در زندگی روزانه افراد تغییر دهد؟
تداوم مصرف بی‌رویه پلاستیک، افزون بر تشدید آلودگی‌ها و تهدید سلامت محیط‌زیست، به معنای اتلاف سرمایه‌های ملی نیز هست؛ چرا که بخش قابل‌توجهی از زنجیره تولید پلاستیک به منابع نفتی و پتروشیمی وابسته است. از منظر جامعه‌شناسی، پویش «نه به پلاستیک» فقط یک کمپین زیست‌محیطی نیست؛ بلکه یک کنش اجتماعی چندلایه است که می‌توانیم آن را از چند زاویه تحلیل کنیم.
 دکتر روح‌الله ساعی با بیان این مطالب به «ایران» می‌گوید: «نه به پلاستیک به ‌عنوان کنش جمعی باید در جامعه مطرح شود. در جامعه‌شناسی، این پویش نمونه‌ای از کنش جمعی داوطلبانه است که الزام قانونی مستقیم ندارد. این کنش بر آگاهی، هنجارسازی و فشار اجتماعی تکیه می‌کند و می‌کوشد رفتار روزمره افراد (مصرف، خرید و سبک زندگی) را تغییر دهد.»
به گفته ساعی، موفقیت چنین پویش‌هایی وابسته به این است که افراد احساس کنند عمل آنها، حتی اگر کوچک باشد، در یک اقدام جمعی معنا پیدا می‌کند.

پلاستیک و نقش مهم در زندگی مدرن
این جامعه‌شناس می‌گوید: «باید شاهد تغییر هنجارها و سبک زندگی در افراد جامعه باشیم. پلاستیک چون راحت، ارزان و در دسترس است بخشی از سبک زندگی مدرن شده است. در حقیقت پویش «نه به پلاستیک» با یک هنجار تثبیت‌شده مصرفی درگیر می‌شود.» او با بیان اینکه پیروی از این پویش اغلب با سرمایه فرهنگی و اجتماعی مرتبط است، می‌گوید: «سرمایه اجتماعی در موفقیت پویش‌ها نقشی تعیین‌کننده دارد. هر چه افراد حمایت‌کننده از تحصیلات بالاتری برخوردار باشند یا دسترسی به اطلاعات زیست‌محیطی بهتری داشته باشند، پویش موفقیت بیشتری خواهد داشت. همچنین ارتباط با شبکه‌های اجتماعی فعال بین افراد جامعه هم تأثیر بسیاری دارد.»
به گفته این جامعه‌شناس، چنین پویش‌هایی گاهی تبدیل به یک نشان هویت می‌شوند، افراد جامعه احساس می‌کنند که من آگاه، مسئول و مدرن هستم. در این پویش‌های اجتماعی، نابرابری طبقاتی نادیده گرفته می‌شوند و به دولت و صنعت هم کمک زیادی می‌شود. ساعی با بیان اینکه معمولاً پویش‌های فرهنگی و اجتماعی اثری محدود دارند، می‌گوید: «این پویش‌ها با راهکارهای قانونی، آموزش رسمی و تغییر در تولید صنعتی می‌توانند پایدار شوند. رسانه‌ها در موفقیت چنین حرکت‌های فرهنگی و اجتماعی نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. استفاده از هشتگ‌ها، تصاویر احساسی از آلودگی و روایت‌های ساده و شخصی در رسانه‌ها باعث می‌شوند تا شاهد تغییر فرهنگ مصرف در مردم باشیم.»
در جامعه‌ای که برخی از افراد آن با مشکلات اقتصادی مواجه هستند، «نه» گفتن به پلاستیک، که ارزان و در دسترس است، برای همه آسان نیست. فعالان مدنی و جامعه‌شناسان تأکید می‌کنند که پویش «نه به پلاستیک» نباید صرفاً بار مسئولیت را بر دوش مصرف‌کننده بیندازد. نابرابری اقتصادی، دسترسی محدود به جایگزین‌های ارزان‌تر و مقاومت در برابر تغییر عادات ریشه‌دار، موانعی هستند که باید با سیاست‌گذاری‌های حمایتی و ارائه راهکارهای عملی، از میان برداشته شوند. ساعی در این مورد می‌گوید: «این پویش مردمی، نیازمند حمایت نهادهای دولتی و قانونگذار است. ممنوعیت استفاده از کیسه‌های پلاستیکی در برخی مناطق، وضع مالیات بر تولید و مصرف پلاستیک و تشویق تولیدکنندگان به سمت محصولات پایدار، گام‌هایی اساسی هستند که می‌توانند اثربخشی این پویش را دوچندان کنند. همچنین، نظام آموزشی و خانواده‌ها نقشی حیاتی در نهادینه‌سازی فرهنگ مصرف پایدار از سنین پایین دارند.» او تأکید می‌کند: «رسانه‌ها، به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی، در سال‌های اخیر نقش پررنگی در اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی در خصوص مضرات پلاستیک ایفا کرده‌اند. کمپین‌های مجازی، انتشار تصاویر و ویدیوهای تأثیرگذار و به اشتراک‌گذاری تجربیات شخصی، توانسته‌اند دامنه این پویش را گسترش دهند. با این حال، لازم است رویکرد رسانه‌ای، صرفاً مبتنی بر هشدار نباشد، بلکه راهکارها و موفقیت‌های کوچک را نیز برجسته کند تا امید به تغییر و اقدام جمعی تقویت شود.» این جامعه‌شناس استفاده از کیسه پارچه‌ای به جای پلاستیک را نشانه‌ای از مسئولیت‌پذیری اجتماعی عنوان می‌کند و می‌گوید: «با جایگزین کردن مواردی از این دست باید هنجارها در جامعه تغییر کند تا جایی که مصرف پلاستیک زیاد به‌تدریج رفتار ناپسند اجتماعی تلقی ‌شود، این همان فرآیند هنجارسازی جدید است.»

برش

آینده‌ای سبزتر در گرو اقدام امروز

استفاده کمتر از پلاستیک، فقط یک شعار زیست‌محیطی نیست؛ بلکه دعوتی به بازنگری در سبک زندگی، ارتقای مسئولیت‌پذیری اجتماعی و مشارکت فعال در ساختن آینده‌ای پایدارتر است. این پویش، که از سبد خرید خانوار آغاز شده، نشان می‌دهد که تغییرات بزرگ، گاهی از کوچک‌ترین اقدامات شکل می‌گیرند و وقتی با اراده جمعی، حمایت قانونی و همراهی نهادها گره می‌خورند، می‌توانند به تحولی ماندگار منجر شوند. ساعی با اشاره به نقش اساسی فناوری در توسعه و اجرای راهکارهای جایگزین و کاهش مصرف پلاستیک توضیح می‌دهد: «با کمک فناوری‌های پیشرفته در حوزه هوشمند‌سازی، روند بازیافت سریع‌تر و دقیق‌تر انجام می‌شود. توسعه مواد طبیعی و قابل تجزیه هم می‌تواند جایگزین پلاستیک‌های سنتی شود.» به گفته این جامعه‌شناس، پویش‌های مردمی و فعالیت‌های آگاهی‌بخش، موجب تغییر رفتار مصرف‌کنندگان شده و فرهنگ استفاده مجدد و کاهش مصرف را ترویج می‌کنند. این تغییرات فرهنگی به‌تدریج در سطح جامعه تثبیت شده و منجر به کاهش مصرف پلاستیک در زندگی روزمره می‌شود. ساعی معتقد است، این پویش زمینه‌ساز تحولات عمده در صنعت و فناوری است و نقش کلیدی در ساختن آینده‌ای پایدارتر دارد.