بیتا میرعظیمی
گروه ایران زمین

 
فرونشست زمین در خراسان جنوبی، امروز به عنوان یک آسیب خاموش اما قابل کنترل، توجه متخصصان و مدیران ارشد استان را به خود جلب کرده است. این روند طبیعی که در اثر برداشت بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی طی دهه‌های گذشته شتاب گرفته، اکنون در ۱۷ نقطه استان رخ داده است. آمارها نشان می‌دهد که با وجود تعیین سقف مجاز برداشت سالانه ۳۴۶ میلیون مترمکعب از آبخوان‌ها برای استفاده در بخش کشاورزی، میزان برداشت واقعی ۵۵۳ میلیون مترمکعب ثبت شده که ضرورت بازنگری در الگوهای برداشت از آبخوان‌ها را دوچندان می‌کند. بارش‌های اخیر اگرچه نویدبخش و امیدآفرین بوده‌اند، اما با توجه به کسری مخزن انباشته، انتظار تأثیر فوری و چشمگیر بر کاهش نرخ فرونشست منطقی نیست. این واقعیت، فرصتی ارزشمند برای بازطراحی الگوی مصرف فراهم کرده است. باتوجه به سهم بالای بخش کشاورزی در برداشت آب از آبخوان‌ها، با اجرای برنامه سازگاری با کم آبی استان، بازنگری در الگوی مصرف ناپایدار به ویژه در بخش کشاورزی، به عنوان یکی از اولویت‌های راهبردی استان در دست اجراست. در چنین شرایطی، سیاست‌گذاری دقیق برای هرگونه بارگذاری جدید بر منابع آبی استان و تأمین آب از طریق تغییر کاربری منابع موجود، نشان‌دهنده عزم جدی مدیران برای حفظ تعادل بوم‌نظام آبی استان است. مهار موفق این بحران، با اتکا به رویکردهای مثبت و آینده‌نگرانه‌ای همچون اصلاح بنیادین الگوی مصرف، هماهنگی بین‌بخشی بی‌سابقه، نوسازی شبکه‌های انتقال و توزیع آب و اجرای راهبردهای بلندمدت نظیر انتقال آب از دریای عمان، نه‌تنها میسر بلکه نویدبخش فردایی پایدارتر برای خراسان جنوبی خواهد بود.
«عباس سارانی»، مدیرعامل آب منطقه‌ای خراسان جنوبی در تشریح این موضوع به «ایران» گفت: «پدیده فرونشست زمین، امروزه به عنوان یکی از جدی‌ترین مخاطرات زیست‌محیطی در سطح استان و کشور مطرح است که ریشه اصلی آن به برداشت‌های مفرط و مستمر از منابع آب زیرزمینی بازمی‌گردد. این معضل، آسیب‌های خود را به طور مستقیم بر پیکره زیرساخت‌های حیاتی نظیر خطوط ریلی، محورهای مواصلاتی، تأسیسات شهری و نواحی مسکونی تحمیل می‌کند.»
 
اصلاح بنیادین الگوی مصرف
مدیرعامل آب منطقه‌ای خراسان جنوبی در گفت‌وگو با «ایران» اظهار کرد: «هم‌اکنون ۱۷ نقطه از استان با مسأله فرونشست مواجه هستند و روند این پدیده در نقاط مختلف به وضوح قابل مشاهده و اندازه‌گیری است.» وی افزود: «چنین مخاطره‌ای می‌تواند زیرساخت‌های حیاتی استان از جمله خطوط راه‌آهن، راه‌های ارتباطی، جاده‌ها و مراکز شهری را به شدت تحت تأثیر قرار داده و خسارات جبران‌ناپذیری به آنها وارد کند. طبق گفته این مقام مسئول، بر اساس مطالعات علمی دقیق حدود ۷۰ درصد از عوامل مؤثر بر پدیده نشست زمین، مستقیماً به برداشت بیش از حد از سفره‌های زیرزمینی مرتبط است. در همین راستا، همکاری با مراکز تحقیقاتی، دانشگاه‌ها و پارک علم و فناوری برای ارائه راهکارهای علمی، فنی و اجرایی به طور مستمر در حال پیگیری است.»
وی افزود: «در چنین شرایطی، اتخاذ و اجرای سیاست‌های هدفمند در زمینه بهینه‌سازی مصرف آب، بازسازی و نوسازی شبکه‌های توزیع، و اعمال کنترل مؤثر بر میزان برداشت از سفره‌های زیرزمینی می‌تواند به تدریج از شدت نرخ فرونشست کاسته و از بروز خسارات گسترده به تأسیسات و زیرساخت‌ها جلوگیری کند.» سارانی تأکید کرد: «با این توصیفات، هیچ راهکاری به جز اصلاح بنیادین الگوی مصرف در بخش‌های کشاورزی، صنعت و مصارف شهری، قادر به مهار این بحران نخواهد بود.» طبق گفته این مقام مسئول، یکی از اصول کلیدی در این مسیر، جلوگیری مطلق از هرگونه بارگذاری جدید بر منابع آبی استان است. هرگونه توسعه جدید، صرفاً با در نظر گرفتن محدودیت‌های آشکار و اثبات‌شده منابع آب قابل مجوزدهی خواهد بود و آن هم تنها در حوزه تأمین آب شرب امکان‌پذیر است. مدیرعامل آب منطقه‌ای خراسان جنوبی تصریح کرد: «اگرچه بارندگی‌های اخیر از جنبه تأمین بخشی از نیازهای آبی و ایجاد امیدواری در میان بهره‌برداران به‌ویژه کشاورزان بی‌تأثیر نبوده، اما نباید انتظار داشت که این رخداد اقلیمی تأثیر معناداری در کاهش بحران فرونشست داشته باشد.» طبق گفته این مقام مسئول، بارش‌های مقطعی، توانایی جبران کسری انباشته‌شده ناشی از دهه‌ها برداشت بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی را ندارند و اتکای صرف به آنها می‌تواند موجب غفلت از مدیریت اصولی منابع شود. در این راستا، با برگزاری منظم کارگروه سازگاری با کم آبی استان، هماهنگی‌های بین بخشی مؤثری صورت گرفته است تا موضوع تأمین و نحوه مصرف آب در بخش‌های مختلف، با دقت و حساسیت مضاعف مورد پایش و تصمیم گیری قرار گیرد.
«عباس سارانی» مدیرعامل آب منطقه‌ای خراسان جنوبی، فرسودگی شبکه‌های توزیع آب را یکی از معضلات اساسی توصیف کرده و گفت: «این مؤلفه سهم قابل توجهی در هدررفت آب شرب باکیفیت دارد. شواهد آماری نشان می‌دهد که از طریق اصلاح و نوسازی و مدیریت صحیح این شبکه‌ها، می‌توان حجم تلفات آب شرب را تا حد چشمگیری کاهش داد. به گونه‌ای که کاهش ۳۰ درصد از هدررفت آب در شبکه‌های توزیع، می‌تواند نیاز به اجرای خطوط انتقال آب و هزینه‌های مرتبط با انتقال آب را به میزان چشمگیری کاهش دهد.» وی نقش صنایع در مدیریت پایدار منابع آب را انکارناپذیر دانسته و تأکید کرد: «در حال حاضر، برخی واحدهای صنعتی گام‌های مؤثری در حوزه بهینه‌سازی مصرف برداشته‌اند و تسری این الگوها به سایر بخش‌های صنعتی یک الزام راهبردی محسوب می‌شود.»
ضرورت مدیریت پایدار 
در مصرف آب
مدیرعامل آب منطقه‌ای خراسان جنوبی تصریح کرد: «یافته‌های آزمایشگاهی حاکی از آن است که آب مصرفی فعلی در شهرستان بیرجند، به جز آب برداشتی از دشت رکات و از سفره‌هایی با قدمت بیش از 17هزار سال تأمین می‌شود. این واقعیت هشداری جدی را به همراه دارد؛ این منابع ارزشمند عملاً تجدیدناپذیر هستند و رفتار بهره‌برداری از آنها باید کاملاً متفاوت از منابع تجدیدپذیر باشد.» طبق گفته این مقام مسئول، در وضعیت کنونی سقف مجاز برداشت از این سفره‌ها براساس معادل ۳۴۶ میلیون مترمکعب تعیین شده، در حالی که میزان برداشت واقعی به رقم ۵۵۳ میلیون مترمکعب رسیده است. این اختلاف فاحش، ضرورت مدیریت فوری و تنظیم مصرف را بیش از پیش آشکار می‌سازد. متأسفانه علیرغم افزایش محدود و موقتی منابع آب در اثر بارش‌های اخیر، تداوم برداشت‌های بی‌رویه به‌ویژه در بخش کشاورزی، همچنان تهدیدی جدی برای پایداری سفره‌های زیرزمینی به شمار می‌رود و نیازمند اقدام فوری و هماهنگ همه دستگاه‌های اجرایی است، زیرا عبور از بحران آب و کنترل فرونشست، بدون عزم جدی، هماهنگی بین‌بخشی و تداوم اقدامات مدیریتی در همه سطوح، میسر نخواهد بود. «عباس سارانی» شرایط بارش در استان از ابتدای سال جاری را نسبتاً مطلوب ارزیابی کرده و گفت: «بارش‌ها بخشی از نیاز آبی را تأمین کرده و همزمان امید و انگیزه را در میان بهره‌برداران افزایش داده است. با این حال، میزان آب ورودی به سدها و مخازن متناسب با میزان بارندگی مورد انتظار نبوده است.» طبق گفته این مقام مسئول، اگرچه نسبت به سال گذشته حدود ۹.۵ میلیون مترمکعب افزایش ورودی آب به منابع آبی استان خراسان جنوبی ثبت شده، اما این رقم با توجه به ظرفیت مخازن و نیاز گسترده منطقه، کافی به نظر نمی‌رسد. در برخی مناطق نظیر طبس، شرایط نسبتاً مساعدتر بوده است، اما در مجموع، انتظارات از بارش‌های اخیر بیش از مقادیر محقق‌شده بود. باید اذعان کرد که بخش عمده‌ای از اقدامات اصلاحی در حوزه آب، ماهیت بلندمدت دارد و برای مشاهده نتایج ملموس، گذر زمان ضروری است. امید می‌رود با تداوم بارش‌ها و همراهی همه بخش‌ها، مدیریت مصرف در استان به شرایط پایدار و استاندارد نزدیک شود.
 
ممنوعیت بارگذاری جدید 
بر منابع آبی
«عباس سارانی» مدیرعامل آب منطقه‌ای خراسان جنوبی هرگونه بهره‌برداری از منابع آب را مبتنی بر برنامه‌ریزی بلندمدت و چشم‌انداز راهبردی دانسته و تأکید کرد: «تمرکز بر تأمین و استفاده از منابع آب پایدار، از جمله طرح انتقال آب از دریای عمان، به عنوان یک راهبرد حیاتی و اجتناب‌ناپذیر مطرح است. مدیریت مصرف آب باید به صورت فراگیر و جدی در تمامی دستگاه‌های اجرایی و همه بخش‌های مصرف‌کننده شامل تولیدی، صنعتی، کشاورزی، خدماتی و خانگی پیگیری شود.» وی افزود: «در بارگذاری‌های جدید مرتبط با منابع آبی در استان، صرفاً تأمین نیاز شرب در اولویت مطلق قرار دارد و هرگونه تخصیص جدید منوط به اثبات عدم فشار مضاعف بر منابع موجود است. لذا از تمامی دستگاه‌های اجرایی تقاضا می‌شود در اجرای تصمیمات مرتبط با کاهش یا کنترل مصرف آب، همکاری لازم و مؤثر را به عمل آورند.» طبق گفته این مقام مسئول، سیاست اعلامی استان بر این اصل استوار است که هیچ بارگزاری جدیدی، جز با تعدیل و تغییر بنیادین در الگوی مصرف موجود، اجرایی نخواهد شد. «عباس سارانی» در یک جمع‌بندی نهایی گفت: «مهار فرونشست و مدیریت پایدار منابع آب، نیازمند رویکردی یکپارچه، مبتنی بر داده‌های علمی، نظارت مستمر، همکاری بین‌بخشی و اصلاح عمیق الگوهای مصرف در تمامی سطوح است. هرگونه غفلت یا تأخیر در این مسیر، هزینه‌های فزاینده و بعضاً جبران‌ناپذیری را بر زیرساخت‌ها و محیط زیست استان تحمیل خواهد کرد و ضرورت اقدام فوری و هماهنگ را دوچندان می‌سازد.