چرخه معیوب و تهدیدکننده بزرگترین دریاچه داخلی ایران در حال شکسته شدن است
مسیرگشایی رودخانهها به سمت دریاچه ارومیه
رودخانههای زرینهرود، سیمینهرود، گدار، تلخهرود و... را تصور کنید که بدون آنکه سدها مسیر آب را ببندند در بستر هزاران ساله خود وارد دریاچه ارومیه میشوند، آیا در آنصورت وضعیت این دریاچه به مرز بحران میرسید؟
نقطه مشترک تمام پژوهشهایی که درباره وضعیت بحرانی این دریاچه انجام شده این است که مهمترین دلیل خشک شدن دریاچه ارومیه، ساخت 23 سد فعال در حوضه آبریز استانهای آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی و کردستان است که بخش عمدهای از آب این سدها به مصارف کشاورزی اختصاص دارد. این موضوع منجر به کاهش چشمگیر جریان آب ورودی به دریاچه و وخامت بحران خشکی آن شده است.
ساخت سدهای متعدد در حوضه آبریز دریاچه ارومیه و بسته شدن مسیر ورودی رودخانههای ورودی به این دریاچه، نقش قطع رگهای حیاتی دریاچه ارومیه را داشته و با وجود 23 سد فعال در حوضه آبریز آن، طی سالیان متمادی نمیتوان به راهکار پایداری برای احیای این دریاچه رسید.
پس از چندین سال کمبارشی و خشکسالی مستمر، امسال به دلیل بارشهای مناسب زمستان سال گذشته و فروردینماه سال جاری و همچنین اجرای طرهای متعدد از جمله رهاسازی هدفمند آب از سدها به سمت دریاچه، مساحت آبی دریاچه ارومیه نسبت به سال گذشته 5 برابر شد. چندی پیش مدیرعامل شرکت آب منطقهای آذربایجان غربی به «ایران» گفت:«پایان فروردین سال جاری، حجم آب دریاچه ارومیه به حدود دو میلیارد و هشتصد و نود میلیون مترمکعب رسید؛ رقمی که نسبت به سال گذشته افزایش قابلتوجهی را نشان داده و از رشد تراز آب تا حدود یکهزار و دویست و هفتاد متر و هفتاد سانتیمتر حکایت دارد.»
وی اظهار کرد:«این میزان افزایش، در مقایسه با ابتدای سال آبی که تراز دریاچه در حدود ۱۲۶۹.۵ متر ثبت شده بود، جهشی چشمگیر محسوب میشود. اما این واقعیت را نیز نمیتوان نادیده گرفت که دریاچه همچنان فاصلهای بیش از سه متر با تراز اکولوژیک خود دارد؛ ترازی که تنها در صورت دستیابی به آن میتوان از بازگشت پایداری اکولوژیک و زیستی سخن گفت.»
خبر خوب این است که دبیر کارگروه ملی احیای دریاچه ارومیه اعلام کرده، حفظ وضعیت رضایتبخش دریاچه ارومیه و افزایش مساحت آبی آن در دستور کار قرار گرفته و موجودی در حال حاضر آب این دریاچه را که حدود سه میلیارد و ۵۰۰ میلیون مترمکعب است بهعنوان نقطه آغاز و کف برنامهای دانست که احیای کامل دریاچه و رساندن آن به نقطه پایدار اکولوژیک را پیگیری میکند.
رضا رحمانی روز یکشنبه در جلسه کارگروه احیای دریاچه ارومیه با حضور اساتید دانشگاه در دانشگاه ارومیه با اشاره به انجام اقدامات مختلف از جمله بارورسازی ابرها، مسیرگشایی رودخانهها و انتقال آب اضافه کرد:«امسال مسیرگشایی رودخانهها بهطور جد پیگیری شد که با همکاری محلیان و روستاییان تأثیر آن را امروز در وضعیت خوب دریاچه ارومیه میتوان دید.»
وی ادامه داد:«امروز وضعیت دریاچه بیشتر حاصل ورود آبهای رودخانههایی است که مسیر آنها باز و لایروبی شدهاند.»
دبیر کارگروه ملی احیای دریاچه ارومیه با تأکید بر اینکه مسیرگشایی همچنان باید جدی گرفته شود، اظهار کرد:«امسال همچنین بارورسازی ابرها ۲۳ بار در منطقه انجام شده که درصدد دریافت نتایج قطعی این امر هستیم.»
وضعیت دریاچه ارومیه
در تابستان
همه صحبتهایی که درباره وضعیت مطلوب دریاچه ارومیه گفته شد در بازه زمانی فروردین و اردیبهشت امسال است. اما در تابستان چطور آیا در مرداد و شهریور داغی که بهزودی میآید، بازهم میتوان از حال خوب دریاچه سخن گفت؟
استاندار آذربایجان غربی به پایداری وضعیت خوب دریاچه امیدواری زیادی دارد. او گفت:«اگر وضعیت آب دریاچه در فصل بارش از ۴ میلیارد مترمکعب بیشتر باشد و تا ۲ میلیارد مترمکعب هم تبخیر در فصل گرما صورت بگیرد، شاهد حال خوب دریاچه در تابستان نیز خواهیم بود که در آن صورت سیکل معیوب سالهای گذشته قطع میشود.»
وی در خصوص وضعیت سدها هم بیان کرد:«سیاست اول ما در خصوص سدها، ذخیره کامل آب بویژه آب شرب در سدهاست.»
استاندار آذربایجانغربی با بیان اینکه اکثر سدها در استان پر شده و در عمل تنشهای آبی کاهش یافته است، اضافه کرد:«سدهای شهید کاظمی بوکان، مهاباد، سردشت و کانیسیب از جمله سدهایی هستند که وضعیت بسیار خوبی دارند و سد شهرچای هم در مسیر پرشدگی کامل است.»
رحمانی با بیان اینکه حجم سد شهرچای ارومیه به ۱۰۰ میلیون مترمکعب رسیده است، ادامه داد:«با ورود آب حاصل از برف، این سد هم به وضعیت پرشدگی کامل میرسد.»
وی اظهار کرد:«در حوزه تالابها هم وضعیت بسیار خوبی در استان داریم و تقریباً به صورت کامل پر شدهاند.»
وظیفه مهم جهاد کشاورزی
دبیر کارگروه ملی احیای دریاچه ارومیه با اشاره به ضرورت اصلاح الگوی کشت، گفت:«جهاد کشاورزی استانهای آذربایجانغربی و آذربایجان شرقی باید در خصوص کاهش مصرف آب برنامه بدهند.»
وی تأکید کرد:«تا زمانی که مصرف آب کشاورزی تا ۵۰ درصد از وضعیت فعلی کاهش نیابد، دریاچه در معرض تهدید است.»
وی از تمهیداتی برای ایجاد معیشت و درآمد جایگزین برای مردم با استفاده از ظرفیتهای توسعهای بخشهای دیگر و مرزها خبر داد و اضافه کرد:«امسال مرزهای ما خیلی فعال شده و توسعه یافته و شرایط جنگ فرصت جدید برای استان ایجاد کرده است.»
وی ادامه داد:«مردم توجه داشته باشند ما در استان با کمبود کارگر مواجه خواهیم بود و باید واردات کارگر داشته باشیم.»
استاندار آذربایجانغربی با تأکید بر اینکه باید موضوع دریاچه ارومیه برای حوزه جهاد کشاورزی مهم باشد و اقدامات ترویجی صورت گیرد، اظهار کرد:«حفظ و بهبود وضعیت موجود بسیار با اهمیت است و همگان باید در اینباره وارد عمل شوند.»
آب کدام سدها
روی دریاچه ارومیه باز شد
هفته گذشته مدیر امور آب مراغه از آغاز رهاسازی آب سد علویان به دریاچه ارومیه خبر داد.
بهروز ناصری گفت:«با توجه به بارشهای مطلوب اخیر و بهبود وضعیت ذخیره مخزن سد در سال آبی جاری، عملیات رهاسازی آب به سمت دریاچه ارومیه آغاز شد. این اقدام در راستای کنترل سیلاب، تأمین حقابه زیستمحیطی رودخانه صوفیچای و احیای دریاچه ارومیه انجام میشود.»
«مجید رستگاری» مدیرعامل شرکت آب منطقهای آذربایجان غربی هم در مصاحبه خود با «ایران» تأکید کرد:«افزایش اخیر تراز دریاچه ارومیه بیش از هر چیز مدیون بارشهای گسترده زمستان و اوایل بهار و همچنین مدیریت رهاسازی آب از سدهای حوضه آبریز است، بهطوری که طی هفت ماه گذشته، بیش از یک میلیارد و دویست و هفتاد میلیون مترمکعب آب از سدهای بوکان، مهاباد و سایر سازههای ذخیرهای و رودخانههای استان آذربایجان غربی به سمت دریاچه هدایت شده است؛ اقدامی که در کنار لایروبی مسیر رودخانهها و بازگشایی مسیرهای مسدود شده و انسداد سردهنهها، هدفمندتر و ویژهتر مورد توجه قرار گرفت و موجب شد آب ورودی بدون اتلاف به بستر اصلی دریاچه برسد.» وی افزود:«در همین دوره، تالابهای اقماری همچون «نوروزلو» و «یوسفکندی» نیز بهطور کامل آبگیری شدند و به ظرفیت صددرصدی رسیدند؛ موضوعی که نشان میدهد مدیریت رهاسازی آب در سال جاری نسبت به سالهای گذشته هماهنگتر و هدفمندتر بوده است.»
مدیرعامل شرکت آب منطقهای آذربایجان غربی هم مانند استاندار این استان، مدیریت الگوی کشت و مصرف آب در بخش کشاورزی را یکی از مهمترین عوامل تعیینکننده در آینده دریاچه دانست و به «ایران» گفت:«بیش از ۸۵ درصد مصرف آب در حوضه آبریز ارومیه به بخش کشاورزی اختصاص دارد؛ بخشی که در سالهای اخیر فشار سنگینی بر منابع آبی وارد کرده است». رستگاری افزود:«اگرچه در سالهای اخیر تلاشهایی برای تغییر الگوی کشت، توسعه آبیاری نوین و کاهش برداشتهای غیرمجاز انجام شده، اما این اقدامات هنوز به سطحی نرسیدهاند که بتوانند روند فرسایشی گذشته را جبران کنند.» وی افزود:«احیای دریاچه بدون اصلاح جدی الگوی مصرف آب در بخش کشاورزی و تجدیدنظر در تغییرکاربری اراضی کشاورزی از دیم به آبیاری در عمل امکانپذیر نیست و این اصلاح نیز تنها با مشارکت فعال کشاورزان، ارائه مشوقهای اقتصادی، آموزشهای گسترده و ایجاد سازوکارهای حمایتی قابل تحقق است.»
