الگوی ماندگار
نگاهی اجمالی به مجموعه آثار استاد شهید مطهری در پنج ساحت
مهدی خیاطزاده
عضو هیأت علمی مؤسسه
پژوهشی حکمت و فلسفه
عابد و زاهد و صوفى همه طفلان رهند
مرد اگر هست بجز «عالم ربانى» نیست
استاد شهید مرتضی مطهری، بهمن 1298 در فریمان دیده به جهان گشود. تحصیلات اولین را در حوزه علمیه مشهد گذراند و سپس برای تحصیلات تکمیلی راهی قم شد و پانزده سال در این دیار مقدس به خوشهچینی از خرمن علم بزرگان سپری کرد. فقه و اصول را از آیتالله بروجردی، امام خمینی، آیتالله سید محمد حجت و آیتالله سید محمد محقق داماد درس گرفت. کتاب «شرح المنظومه» سبزواری و «اسفار اربعه» ملاصدرا را از امام خمینی و میرزا مهدی آشتیانی فرا گرفت. «الهیات شفاء» ابنسینا را از علامه طباطبایی آموخت. در اخلاق و عرفان نیز از محضر امام خمینی و آیتالله میرزا علی آقا شیرازی کسب فیض کرد. مطهری پس از پرباری درخت معرفت خود، سال 1331 به تهران مهاجرت کرد و تا هنگامه عروج ملکوتیاش مقیم آن شهر بود. تدریس در حوزه علمیه مروی، تدریس در دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، سخنرانی در انجمن اسلامی مهندسان و پزشکان، سخنرانی در مساجد هدایت، جامع نارمک، ارک، جاوید و الجواد، تأسیس حسینیه ارشاد در سال 1346، بنیانگذاری جامعه روحانیت مبارز تهران در دهه 50 و عضویت در هیأت راهبری هیأتهای مؤتلفه اسلامی از جمله کنشگریهای او بود. استاد مطهری در عمر پربار خود، در قالب طراحی جهانبینی اسلامی، سازماندهی مجامع روشنفکر، ساماندهی روحانیت مبارز، پیوند میان روشنفکران مسلمان و روحانیت مبارز و واسطه میان امام خمینی و گروههای مبارز نقش اجتماعی-سیاسی خود را به نیکی ادا کرد. در وصف او همین بس که امام راحل هنگامه شهادتش از او با عناوینی همچون متفکر، فیلسوف و فقیه عالیمقام، کمنظیر در اسلامشناسی و فنون مختلف اسلام و قرآن کریم، مبارز سرسخت با کجرویها و انحرافات، شخصیتی فداکار و مجاهد در راه اسلام، کمنظیر در طهارت روح، قوت ایمان و قدرت بیان توصیف کرد؛ و استاد دیگرش، علامه طباطبایی، او را بهعنوان دانشمندی متفکر و محقق، دارای هوش سرشار و فکری روشن و ذهنی واقعبین و دارای تألیفات و تحقیقاتی اعجابآور ستود. تألیف حدود 90 اثر در حوزههای مختلف اندیشه اسلامی از شاخصههای آن معلم شهید است. آثار او از جهت اسلامی بودن، توجه به نیازهای روز، رویکرد سیاسی و اجتماعی، تنوع موضوعات علمی، حسن اسلوب و مناسب با فهم همه اقشار جامعه، باعث اعجاب بود. زوایای پیدا و پنهان شهید مطهری را میتوان از عناوین آثارش پی جست:
۱. ساحت فلسفهورزی
مطهری اعتقادی عمیق به فلسفه صدرایی داشت و همواره از مدافعان سرسخت آن بود، ولی ارادت او به این فلسفه، مانع از استقلال فکری و توجه به فلسفههای دیگر نبود. خدمات ارزنده او به ساحت فلسفه، در دو محور قابل طرح است:
۱-۱: تألیف آثار فلسفی: مهمترین اثر فلسفی استاد مطهری، شرح تفصیلی بر کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» علامه طباطبایی است. این اثر محصول جلسات علامه با گروهی از فرهیختگان و فضلای حوزه علمیه قم (از جمله شهید مطهری) است. این جلسات بین سالهای 1330 تا اسفند سال 1332 و هر هفته دو بار تشکیل شده و مجموعه مباحث مطرح شده در آن جلسات، در قالب 14 مقاله نگاشته شده است. درسگفتارهای علامه و شرح شهید مطهری بر آنها با عنوان «اصول فلسفه و روش رئالیسم» در پنج جلد منتشر شد. توجه به پیشینه مسأله، شرح و تفسیر جملات کوتاه متن اصلی و توجه به نظریات رقیب و نقادی آنها از ویژگیهای برجسته این اثر است. از دیگر آثار تألیفی مطهری در این حوزه میتوان به مجموعه شش جلدی «درسهای اسفار» که تعلیقات بر کتاب اسفار اربعه ملاصدراست و نیز کتاب «کلیات علوم اسلامی» (بخش منطق و فلسفه)، «مقالات فلسفی» (مجموعهای از مقالات پراکنده فلسفی شهید) اشاره کرد.
۱-۲: تدریس و شاگردپروری: نقش بیبدیل دیگر شهید مطهری، در تدریس علوم عقلی به زبانی روان و استدلالی بود. او گرچه دارای ذوقی عرفانی بود ولی همچون استاد خود، علامه طباطبایی، هیچگاه از مباحث ذوقی و عرفانی در تبیین نظریات فلسفی بهره نبرد. وی همچنین به معنای واقعی کلمه، یک مربی بود و در پرورش شاگردان خود دلسوز و پیگیر بود. برخی از تدریسهای او که در آینده به صورت کتاب درآمدند بدین شرحاند: یک دوره تدریس «شرح منظوم» حاجی سبزواری برای طلاب مدرسه مروی تهران که به صورت تقریرات عربی و در سه جلد منتشر شده است. چند دوره تدریس عمومی فلسفه در دانشگاه بر پایه کتاب «شرح منظومه» که در قالب کتاب «شرح منظومه» منتشر شده است. تدریس بخشهایی از کتاب «الاشارات و التنبیهات» و «نجات» ابنسینا که با عنوان «درسهای اشارات و نجات» منتشر شده است. درسهای «شرح منظومه» در منزل ایشان با مشارکت تعدادی از اساتید فلسفه غرب دانشگاه تهران و جمعی از دانشجویان مستعد این رشته که در قالب دو جلد و با عنوان «شرح مبسوط منظومه» منتشر شده است. نگارنده هنگام تدریس فلسفه، از این آثار بهرههای فراوان برده و خود را مرهون تحقیقات ارزشمند و بیان شیوای آن استاد یگانه میداند.
شهید همچنین در سالهای آخر حیات خویش به توصیه امام خمینی و تقاضای جمعی از طلاب حوزه علمیه قم، شبهای پنجشنبه و جمعه به این شهر آمده و بحث قوه و فعل «اسفار اربعه» را تدریس کرد. خروجی این درس با عنوان «درسهای اسفار» در شش جلد منتشر شده است. از دیگر تدریسهای ایشان میتوان از این موارد یاد کرد: جلساتی در نقد مارکسیست در شهر قم و با حضور جمعی خصوصی از طلاب که «نقدی بر مارکسیسم» منتشر شده است؛ ده جلسه سخنرانی با عنوان «مسأله شناخت» که در کانون توحید تهران انجام شده و با همین عنوان منتشر شده است. درسگفتارهایی با عنوان «فلسفه تاریخ» که در منزل ایشان و برای جمعی از شاگردان بوده است. در این جلسات، بخشهایی از کتاب «لذات فلسفه» ویل دورانت، «کتاب تاریخ چیست؟» اثر ای. اچ کار و کتاب «مارکس و مارکسیسم» اثر آندره پییتر مطرح و گفتوگو شده است.
۲. تفسیر و حدیث
توجه استاد شهید به ساحت قرآن کریم را میتوان در مجموعه ۱۴ جلدی «آشنایی با قرآن» یافت. مقدمه این اثر با عنوان «شناخت قرآن» حاصل پنج سخنرانی ایشان در دانشگاه صنعتی شریف در سال 1352 است. تفسیر سوره حمد و قسمتی از سوره بقره حاصل جلسات هفتگی موسوم به «جلسه یزدیها» در سالهای 1356 و 1357 در نقاط مختلف تهران ایراد شده است. تفسیر آیاتی از سورههای انفال و توبه طی چهارده جلسه در سالهای 1349 تا 1350 در مسجد الجواد تهران بیان شده است. تفسیر قسمتی از سوره نور نیز در سال 1349 در همین مسجد ایراد شده است. بخش نهایی این اثر نیز مشتمل بر تفسیر بخشى از سورههاى زخرف، دخان، جاثیه، فتح و قمر است که حاصل سلسله جلسات هفتگى منطقه قلهک تهران در منازل برخى افراد متدین بوده است. در حوزه تفسیر موضوعی قرآن کریم نیز این آثار از شهید به یادگار مانده است:«جامعه و تاریخ در قرآن»، «انسان در قرآن»، «انسانشناسی قرآن»، «فطرت در قرآن» و «شناخت از نظر قرآن». شهید مطهری همچنین توجه ویژهای به نهجالبلاغه داشت و آشنایی و انس و الفت خود با نهجالبلاغه را مرهون ملاقات میرزا علی آقا شیرازی اصفهانی میداند. خود نقل میکند پس از معاشرت با این استاد متبحر، دری تازه به رویش گشوده شد و نهجالبلاغه را از نو شناخت. توجه شهید مطهری به این اثر منتهی به نگارش مجموعهای از مقالات شد که بین سالهای 1351 و 1352 در مجله «مکتب اسلام» منتشر شد و سپس با عنوان «سیری در نهجالبلاغه» انتشار یافت.
۳. معارف اسلامی
از دیگر ویژگیهای شهید مطهری، توجه به ساحات مختلف معارف اسلامی، علیالخصوص مسائل معطوف به نیازهای آن روز بود. نگارش حدود 50 اثر در موضوعات مختلف معارفی، خود گویای این ساحت اوست. «توحید»، «معاد»، «نبوت»، «امامت و رهبری»، «عدل»، «انسان کامل»، «هدف از زندگی»، «علل گرایش به مادیگری»، «ایمان»، «امدادهای غیبی در زندگی بشر»، «فطرت»، «جاذبه و دافعه علی علیهالسلام»، «حماسه حسینی»، «سیری در سیره ائمه اطهار علیهم السلام»، «سیری در سیره نبوی»، «قیام و انقلاب مهدی(عج) از دیدگاه فلسفه تاریخ»، مسائل فقهی همچون «بردگی در اسلام»، «جهاد اسلامی»، «زن و مسائل قضایی و سیاسی»، «مسأله حجاب»، «نظام حقوق زن در اسلام»، «خانواده و اخلاق جنسی»، «مسأله ربا و بانک»، «نظری به نظام اقتصادی اسلام» و «حج».
۴. اخلاق، تربیت و عرفان
شهید مطهری در کنار سیر تکاملی عقل نظری خود به پرورش ساحت قلب و عقل عملی نیز اهتمام ویژهای داشت و دوستان و همراهان، از عبادتها و اشکهای نیمه شب او خاطرات متعددی بیان کردهاند. توجه ایشان به مسائل عرفانی و تربیتی را میتوان در این آثار رهگیری کرد: تعلیقههای استاد بر دیوان حافظ با عنوان «عرفان حافظ»، «تعلیم و تربیت در اسلام»، «فلسفه اخلاق»، «گفتارهایی در اخلاق اسلامی»، «حکمتها و اندرزها»، «کلیات علوم اسلامی (کلام و عرفان و حکمت عملی)».
۵. رویکرد سیاسی-اجتماعی
استاد مطهری در کنار پژوهش و تدریس در حوزههای تخصصی علوم دینی نسبت به مسائل سیاسی و اجتماعی روز نیز بیتوجه نبود و آثار متعددی را در این عرصه به جامعه بشری تقدیم کرد؛ از جمله این آثار میتوان به موارد زیر اشاره کرد:«آینده انقلاب اسلامی ایران»، «نهضتهای اسلامی در صد ساله اخیر»، «مقدمهای بر حکومت اسلامی»، «انقلاب اسلامی از دیدگاه فلسفه تاریخ»، «نبرد حق و باطل»، «اسلام و مسأله ملیت»، «خدمات متقابل اسلام و ایران»، «نبرد حق و باطل» و «انحطاط و ترقی تمدنها».
سخن پایانی
استاد شهید آیتالله مطهری از برجستهترین متفکران معاصر جهان اسلام است؛ دانشمندی جامع، عمیق، روشناندیش و زمانشناس. او پاسدار اندیشه اسلامی، مصلح اجتماعی، معلمی دلسوز و فیلسوفی ژرفنگر بود. تبحر او در فلسفه، فقه، اصول، تفسیر و معارف اسلامی از یک سو و شناخت دقیق او از مسائل فرهنگی و اجتماعی زمانه از سوی دیگر، شخصیت او را به الگویی ماندگار بدل ساخت. امروز نیز اندیشه و آثار او همچون چراغی فروزان، راه هدایت نسلهای جویای حقیقت را روشن میسازد؛ چراکه «مرد اگر هست، بجز عالم ربانی نیست.»
