مجید موافق قدیری
رئیس انجمن صنایع خوراک دام و طیور و آبزیان ایران

در حالی که بازار جهانی خوراک دام یکی از بزرگ‌ترین و حیاتی‌ترین صنایع جهان محسوب می‌شود، تنش‌های ژئوپلتیک اخیر در خاورمیانه - بویژه اختلال یا بسته شدن تنگه هرمز‌- این صنعت را در برابر یک دوراهی جدی قرار داده است: ادامه رشد پایدار یا مواجهه با شوک‌های شدید قیمتی، کمبود نهاده و بحران امنیت غذایی در مناطق وابسته!
 
وضعیت فعلی بازار جهانی خوراک دام
طبق گزارش‌های مختلف در سال ۲۰۲۵ ارزش بازار جهانی خوراک دام بین ۴۲۰ تا ۶۵۶ میلیارد دلار تخمین زده شده و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۳۰–۲۰۳۴ به حدود ۶۴۱ تا ۹۲۱ میلیارد دلار برسد. تولید جهانی خوراک آماده دام در سال ۲۰۲۵ حدود ۱/۴ میلیارد تن بوده که نسبت به سال قبل رشد ۲/۹ درصدی داشته است. چین، آمریکا و برزیل بزرگ‌ترین تولیدکنندگان هستند (به ترتیب حدود ۳۳۰، ۲۶۷ و ۹۰ میلیون تن). بخش طیور بیشترین سهم را دارد و پس از آن نشخوارکنندگان (گاو شیری و گوشتی) قرارمی‌گیرند. نهاده‌های اصلی تولید خوراک دام عبارتنداز: ذرت، کنجاله سویا، گندم و جو، افزودنی‌ها و مکمل‌ها. رشد تقاضا عمدتاً ناشی از افزایش مصرف پروتئین حیوانی (گوشت، شیر، تخم‌مرغ) در کشورهای در حال توسعه است.
 
شوک تنگه هرمز: اختلال در شریان حیاتی نهاده‌ها
تنگه‌هرمز نه تنها مسیر اصلی صادرات نفت و گاز است، بلکه گلوگاه مهمی برای تجارت غلات، روغن‌ها و بویژه کودهای شیمیایی (اوره، آمونیاک) محسوب می‌شود. اختلال در این تنگه (که از اوایل ۲۰۲۶ و با جنگ تحمیلی علیه ایران شدت گرفته) تأثیرات دوجانبه‌ای ایجاد کرده:
افزایش قیمت کودهای نیتروژنی: خلیج فارس حدود ۲۰–۳۰ درصد تجارت جهانی کود (به‌ویژه اوره) را تأمین می‌کند. مختل شدن صادرات از عربستان، قطر و امارات باعث جهش ۲۰–۳۰ درصدی قیمت کود شده که این امر هزینه تولید ذرت و سویا را در کشورهای بزرگ تولیدکننده افزایش می‌دهد و در بلندمدت بر عرضه جهانی خوراک دام تأثیر منفی می‌گذارد.
۲- قطع یا تأخیر واردات غلات و نهاده به منطقه: کشورهای خلیج فارس و ایران بشدت وابسته به واردات ذرت، سویا و سایر نهاده‌ها از برزیل، آرژانتین و ایالات متحده هستند. این محموله‌ها عمدتاً از تنگه هرمز عبور می‌کنند.
• اختلال در واردات ذرت و کنجاله سویا بر تولیدات دامی اثر می‌گذارد.
• با توجه به وابستگی بالای خوراک دام به واردات (بیش از ۷۰–۸۰ درصد ذرت و سویا)، این احتمال وجود دارد که در صورت ادامه بحران، کارخانجات خوراک دام در ماه‌های آینده با کمبود مواجه شوند.
 
کشورهای خلیج فارس
 کشورهای حاشیه خلیج فارس (به‌ویژه عربستان، امارات، قطر و کویت) از نظر امنیت غذایی بسیار آسیب‌پذیر هستند:
• صنعت مرغداری و دامداری عربستان کاملاً وابسته به واردات ذرت و سویاست.
• امارات و قطر نیز با مصرف بالای سرانه خوراک، برای تأمین پروتئین حیوانی به واردات بسیار زیاد متکی‌اند.
• گزارش‌ها نشان می‌دهد حدود ۷۰ درصد از واردات غذایی این کشورها (شامل نهاده‌های دامی) از مسیر هرمز عبور می‌کند.
 اختلال طولانی‌مدت می‌تواند منجر به کمبود خوراک دام، تعطیلی بخشی از واحدهای تولیدی و افزایش شدید قیمت گوشت و لبنیات شود.عربستان با سرمایه‌گذاری‌های بزرگ در «شهرهای دامی» و امارات با استراتژی امنیت غذایی ۲۰۵۱، تلاش کرده‌اند وابستگی را کاهش دهند، اما هنوز جایگزین سریع برای مسیر هرمز وجود ندارد.
 
دوراهی پیش‌رو
سناریوی اول (رشد ادامه‌دار) اگر اختلال هرمز کوتاه‌مدت باشد و مسیرهای جایگزین (مانند مسیرهای محدود زمینی یا بنادر عمان) فعال شوند، بازار جهانی خوراک دام با افزایش موقتی قیمت مواجه می‌شود اما رشد بلندمدت خود را حفظ می‌کند. البته تقاضای رو به رشد پروتئین در آسیا و آفریقا همچنان موتور محرک  خواهد بود. سناریوی دوم (بحران عمیق): در صورت طولانی شدن بحران:
• جهش جهانی قیمت نهاده‌های دامی (ذرت و سویا)
• کمبود کود و در نتیجه کاهش محصول ذرت و سویا در فصل‌های بعدی
• بحران شدید در کشورهای حاشیه خلیج فارس و کاهش تولیدات دامی در منطقه‌
• موج تورم غذا در جهان و فشار بر سایر کشورهای واردکننده
این وضعیت صنعت خوراک دام جهان را بر سر یک دوراهی واقعی قرار داده: یا با نوآوری (تغذیه دقیق، جایگزین‌های محلی، افزودنی‌های کارآمدتر) و تنوع مسیرهای تأمین، از بحران عبور کند، یا با زنجیره تأمین شکننده، شاهد رکود و ناپایداری در بخش مهم و استراتژیک تولید پروتئین حیوانی باشد.  تنگه هرمز نشان داد که امنیت غذایی جهان بیش از آنچه تصور می‌شد به گلوگاه‌های ژئوپلتیک وابسته است. کشورهای خلیج‌فارس در خط مقدم این بحران قرار دارند. 
حل این دوراهی نیازمند دیپلماسی فعال برای بازگشایی مسیرها، استفاده از ظرفیت بالقوه کارخانجات خوراک دام و سرمایه‌گذاری فوری در تولید داخلی خوراک (به‌ویژه در ایران) و توسعه سریع جایگزین‌های پایدار برای نهاده‌های وارداتی است. 
درغیراین صورت شوک هرمز می‌تواند به یکی از بزرگ‌ترین تهدیدهای امنیت غذایی منطقه و جهان در سال‌های ۲۰۲۶–۲۰۲۷ تبدیل شود.