رئیس مرکز ملی اقلیم هواشناسی در گفتوگو با «ایران» خبر داد
تابستان، امسال زودتر میرسد
با وجود رشد ۷۵ درصدی بارشها نسبت به سال قبل، کسری انباشته همچنان پابرجاست
تحولات اخیر اقلیمی و هیدرولوژیکی کشور نشان میدهد که ایران در آستانه ورود به دورهای قرار گرفته که میتوان آن را نوسان شدید میان «خشکسالی و ترسالی» نامید؛ دورهای که در آن بارشهای فراگیر و کوتاهمدت زمستانی و بهاره، در کنار افزایش دما و کاهش بارشهای تابستانی، تصویری پیچیده و چندلایه از آینده منابع آب کشور ترسیم میکند. گزارشهای رسمی مرکز مدیریت بحران خشکسالی نشان میدهد که اگرچه سال آبی جاری نسبت به سال گذشته بهبود قابلتوجهی در شاخصهای بارشی داشته، اما این بهبود بههیچوجه به معنای خروج پایدار از خشکسالی نیست؛ بلکه بیشتر بازتابی از یک «ترسالی مقطعی» است که در دل یک روند بلندمدت خشکسالی ساختاری رخ داده است. همچنین، با وجود اینکه میانگین پهنهای بارش کشور در وضعیت نرمال قرار دارد، نیمی از کشور در محاصره خشکسالی و نیمی در شرایط ترسالی است. در مجموع، تصویر کنونی کشور نشاندهنده همزیستی همزمان دو واقعیت است: «ترسالی مقطعی» در برخی حوضهها و «خشکسالی ساختاری» در مقیاس ملی. این دوگانگی همراه با آغاز گرمای زودرس و گرمتر، نتیجه مستقیم تغییر اقلیم، افزایش دما، رشد جمعیت، مصرف بیرویه و مدیریت ناکارآمد منابع آب است. در همین راستا، آینده هیدرولوژیکی ایران دیگر با بارشهای یکساله تعیین نمیشود؛ بلکه تنها اصلاحات ساختاری، بازنگری در الگوی مصرف و مدیریت علمی مبتنی بر واقعیتهای اقلیمی میتواند کشور را از این دوگانه خطرناک عبور دهد.
بیتا میرعظیمی
گروه ایران زمین
«احد وظیفه» رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور در تشریح وضعیت بارشهای اخیر به «ایران» گفت: «در ماههای اخیر ورود سامانههای بارشی متعدد موجب شد که دمای هوا در نیمه دوم اسفند و فروردین در محدوده نرمال(متوسط بلند مدت) تا کمتر از نرمال قرار گیرد». وی افزود: «این شرایط خنکتر از انتظار، علاوه بر ایجاد سهم بیشتر برای بارش برف، سبب انباشت برف بیشتر در ارتفاعات، نقش مهمی در کاهش تبخیر و افزایش کارایی بارشها ایفا کرد. با این حال، وضعیت اقلیمی معمول و نرمال و گرمایش تدریجی هوا با نزدیک شدن نیمه دوم بهار و سپس تابستان، این روند پایدار نخواهد بود.»
تابستان زود هنگام و گرم
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور به «ایران» گفت: «از نیمه اردیبهشت، افزایش تدریجی دما آغاز میشود و پیشبینیها حاکی از آن است که تابستان امسال زودتر از موعد معمول، یعنی از خرداد ماه، خود را نشان خواهد داد. میانگین دمای کشور در روزهای باقی مانده بهار و بخصوص تابستان بین 1 تا ۲ درجه بالاتر از نرمال خواهد بود و در برخی مناطق فلات مرکزی، موجهای گرمایی میتوانند دما را تا دو الی سه هفته بین ۵ یا ۶ درجه بالاتر از حد معمول نگه دارند». طبق گفته «احد وظیفه»، این افزایش دما در کنار کاهش بارشهای موسمی ناشی از تضعیف جریانهای مرتبط با پدیده مونسون، احتمال وقوع تابستانی خشکتر را در جنوبشرق کشور تقویت میکند. «احد وظیفه» اظهار کرد: «در نگاه کلان، میانگین بارش کشور در سال آبی جاری به حدود 210 میلیمتر رسیده که نسبت به سال گذشته با میانگین 118 میلیمتر، رشد ۷۵ درصدی را نشان میدهد». طبق گفته این مقام مسئول، این افزایش 78 میلیمتری، اگرچه نشانهای از بهبود وضعیت هیدرولوژیکی است، اما بسیاری از مناطق به دلیل خشکسالی شدید سالهای اخیر، در شرایط تنش آبی قرار دارند و برخی مناطق کشور مانند تهران، قزوین، استان مرکزی و خراسان رضوی در شرایط بحرانی قرار دارند. در اغلب مناطق کشور نیز مقدار لازم برای جبران کسری انباشته سالهای اخیر کافی نیست. «احد وظیفه» تصریح کرد: «پهنههای شمالغرب، غرب و جنوب کشور از جمله آذربایجان غربی و شرقی، اردبیل، کردستان، کرمانشاه، ایلام، خوزستان، بوشهر، لرستان، کهگیلویهوبویراحمد، جنوب کرمان، هرمزگان و سیستانوبلوچستان بارشهایی در محدوده نرمال تا فراتر از نرمال دریافت کردهاند و در برخی مناطق حتی نشانههایی از ترسالی نسبی مشاهده میشود». رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی هواشناسی کشور افزود: «در مقابل، حوضههای آبریز دامنه جنوبی البرز مرکزی شامل تهران، مرکزی، قزوین و البرز با کسری شدید بارش مواجهاند و تهران با ۳۶ درصد کسری نسبت به نرمال، یکی از بحرانیترین وضعیتها را تجربه میکند.»
کمبارشی مزمن تهران
در 6 سال اخیر
«احد وظیفه» رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور گفت: «تهران که باید تا این مقطع زمانی بیش از 220 میلیمتر بارش دریافت میکرد، تنها حدود 140 میلیمتر بارش داشته است. هرچند این مقدار نسبت به سال گذشته کمی افزایش نشان میدهد، اما پایتخت برای ششمین سال متوالی در شرایط کمبارشی قرار دارد». طبق گفته این مقام مسئول، سال آبی گذشته با کسری ۵۰ درصدی، یکی از خشکترین دورههای هیدرولوژیکی تهران ثبت شد. اثرات تجمعی این خشکسالیهای پیدرپی اکنون بر منابع آب سطحی و زیرزمینی سایه افکنده و پایداری هیدرولوژیکی این کلانشهر را بهشدت تهدید میکند.احد وظیفه تصریح کرد: «سد طالقان با ظرفیت حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب، تنها کمی بیش از ۲۵ درصد آبگیری شده و سایر سدهای حوضه تهران نیز با وجود بهبود نسبی، همچنان با کسری شدید مواجهند. این در حالی است که جمعیت متمرکز تهران–کرج با حدود ۲۰ میلیون نفر برای تأمین بخش قابلتوجهی از آب مصرفی از منابع زیرزمینی برداشت میشود؛ منابعی که با نرخ کنونی بهرهبرداری، در افق میانمدت با خطر فروچاله ناشی از افت شدید سطح آبهای زیرزمینی و کاهش کیفیت مواجه است.»
رئیس مرکز ملی اقلیم کشور اظهار کرد: «در سوی دیگر این دوگانه، استانهایی مانند حوضه آبریز دریاچه ارومیه و شمالغرب کشور قرار دارند که امسال با رشد چشمگیر بارشها مواجه شدهاند. آذربایجان شرقی که سال گذشته در آستانه بحران قرار داشت، امسال با رشد ۱۱۰ درصدی بارش نسبت به سال قبل از وضعیت بحرانی خارج شده است». طبق گفته این مقام مسئول، دریاچه ارومیه نیز با بارش 30 درصد فراتر از نرمال و افزایش حجم آب تا حدود ۲.۸۹ میلیارد مترمکعب، وضعیت بهتری نسبت به سالهای اخیر دارد. با این حال، باید تأکید کرد که این بهبود پایدار نیست و تنها در صورتی میتواند به احیای واقعی منجر شود که مدیریت منابع آب، اصلاح الگوی کشت، کنترل برداشتها و بازنگری در سیاستهای توسعهای بهصورت هماهنگ اجرا شود.
خوش بینی کاذب
با افزایش بارش فصلی
رئیس مرکز ملی اقلیم کشور اظهار کرد: «یکی از نکات کلیدی در تحلیل وضعیت اقلیمی کشور در سالجاری، نقش بارشهای زمستانی در انباشت برف در ارتفاعات است. این انباشت، علاوه بر ایجاد ذخیره آب فصلی، موجب پایداری روانآب سطحی و تأخیر در کاهش دبی رودخانهها در ماههای گرم سال میشود.»
وی افزود: «پدیده یخزدگی شبانه در دوره انتقالی بهار، کارکرد اکولوژیکی مهمی در کاهش جمعیت آفات و بهبود سلامت پوشش گیاهی دارد. این عوامل در کنار هم میتوانند بخشی از کسریهای هیدرولوژیکی را جبران کنند، اما در برابر روند بلندمدت افزایش دما و کاهش بارش، اثرگذاری محدودی دارند.»
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور تصریح کرد: «بررسی زمانی بارشها نشان میدهد که اگرچه پاییز گذشته با کسری بارش قابلتوجهی همراه بود و تا نیمه آذرماه حدود ۲۵ استان فاقد بارش مؤثر بودند، اما از اواسط آذر الگوی جوی تغییر کرد و زمستان با بارشهای فراگیر همراه شد. این تغییر الگو، نمونهای از همان نوسان شدید اقلیمی است که کشور را میان دو قطب خشکسالی و ترسالی در رفتوآمد قرار داده است». احد وظیفه تصریح کرد: «در چنین شرایطی، اتکای صرف به بارشهای فصلی نهتنها کافی نیست، بلکه میتواند نوعی خوشبینی کاذب ایجاد کند؛ خوشبینیای که با اولین تابستان کمبارش فرو میریزد.» طبق گفته این مقام مسئول، پیشبینیهای فصلی نشان میدهد که در دو تا سه هفته ابتدایی اردیبهشت، بارشهای مطلوبی در غرب کشور و فلات مرکزی از جمله تهران پیشبینی شده است که میتواند بخشی از کسری بارشی را جبران کند. بر این اساس انتظار میرود وضعیت منابع آبی تهران در انتهای اردیبهشت تا اوایل تابستان حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد نسبت به سال گذشته بهبود یابد،اما کمبود آب تهران بسیار جدی و نگران کننده است.
