شیما جهان بخش
گروه ایران زمین

 بر اساس برآوردهای اولیه، بیش از ۳ هزار واحد مسکونی در استان البرز دچار خسارت شده‌اند و نزدیک به ۱۰۰ واحد هم به‌طور کامل تخریب شده است. در کنار این خسارت‌ها، بخشی از مدارس، خدمات شهری و فضاهای عمومی نیز در همان ساعات اول نیاز به ایمن‌سازی فوری پیدا کردند.
این حجم از آسیب نشان می‌دهد بحران فقط به ساختمان‌ها محدود نبوده و جنگ زندگی روزمره مردم و فعالیت‌های اقتصادی را هم تحت تأثیر قرار داده است. با این حال جدای از خسارت‌ها، نکته اصلی این بحران شیوه مواجهه با آن بود؛ جایی که شبکه‌های محلی و مردمی به‌تدریج از نقش حمایتی ساده فراتر رفتند و به بخشی از سازوکار واقعی مدیریت بحران تبدیل شدند. همین تغییر باعث شد مدیریت بحران در البرز از یک مدل صرفاً نهادی و متمرکز، به سمت الگویی ترکیبی میان نهادهای رسمی و ساختارهای محلی حرکت کند. آنچه در نگاه نخست به‌عنوان یک بحران چندلایه با ابعاد گسترده در زیرساخت‌های شهری و تولیدی ظاهر شد، به‌تدریج به صحنه‌ای از بازتعریف مفهوم «مدیریت بحران» در سطح محلی و ملی تبدیل شد. این استان، در میانه فشارهای همزمان بر حوزه‌های اقتصادی، عمرانی و اجتماعی، نه‌تنها با حجم قابل توجهی از خسارات در واحدهای مسکونی و تولیدی مواجه شد، بلکه ناچار شد الگوهای سنتی حکمرانی بحران را در مواجهه با واقعیتی پیچیده‌تر و چندسطحی بازآرایی کند؛ واقعیتی که در آن، مرز میان مدیریت رسمی و کنش اجتماعی به‌طور بی‌سابقه‌ای درهم تنیده شد.
در چنین شرایطی، تشکیل ساختارهای تخصصی برای احیای فعالیت‌های اقتصادی و تلاش برای جلوگیری از توقف زنجیره تولید، در کنار ورود مستقیم نهادهای اجرایی به میدان بازسازی، نشان داد که مدیریت بحران در البرز صرفاً به واکنش‌های اداری محدود نمانده و به سمت مداخله‌های میدانی و سریع حرکت کرده است. همزمان، در حوزه عمرانی نیز گستره خسارات، ضرورت تعریف یک رویکرد اضطراری برای بازسازی را برجسته کرد؛ رویکردی که در آن، سرعت عمل و هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، جایگزین فرآیندهای طولانی و بوروکراتیک شد.
 حضور داوطلبانه مردم در ترمیم آسیب‌های جزئی، شکل‌گیری گروه‌های محلی برای امداد و اسکان موقت و همچنین استمرار تجمع‌ها و کنش‌های جمعی در فضاهای شهری، نشان داد که سرمایه اجتماعی در شرایط بحرانی می‌تواند به یک نیروی عملیاتی و مؤثر در کنار ساختارهای رسمی تبدیل شود.
نقش‌آفرینی شبکه‌های محلی  در روند بازسازی
در کنار سازوکارهای رسمی، آنچه در مدیریت این بحران برجسته شده، نقش ساختارهای محله‌محور و مشارکت مستقیم مردم است؛ نقشی که از سطح کمک‌های محدود فراتر رفته و به بخشی از مدیریت عملی بحران تبدیل شد.
«قدرت‌الله سیف» معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استانداری البرز در این زمینه در گفت‌وگو با «ایران» اظهار داشت: پیش از بحران، شناسایی ظرفیت‌های انسانی و تخصصی در سطح محلات انجام شده بود و در جریان حملات اخیر، همین شبکه‌های محلی در روند امداد و بازسازی اولیه نقش‌آفرین شدند.
به گفته سیف، بخشی از اقدامات مانند ترمیم دیوارها، شیشه‌ها و تأسیسات جزئی توسط ساکنان و داوطلبان محلی انجام شده است. همچنین در تعدادی از مساجد، آشپزخانه‌های جمعی برای تأمین غذای خانوارهای آسیب‌دیده راه‌اندازی شده و گروه‌هایی نیز برای اطلاع‌رسانی و اسکان موقت شکل گرفتند. وی در ادامه به بعد اجتماعی این وضعیت اشاره کرد و افزود: با گذشت بیش از ۵۰ شب از آغاز حملات، حضور مردم در خیابان‌ها، میادین و مراکز شهری به‌صورت گسترده ادامه داشته است. بخشی از این حضور در قالب تجمع‌ها و برنامه‌هایی بوده که با هدف تجدید پیمان و اعلام وفاداری با رهبر انقلاب شکل گرفته و این حضور، علاوه بر بازتاب همبستگی اجتماعی، در تقویت احساس همدلی و انسجام روانی جامعه نیز اثرگذار بوده است.
 
مداخله نهادی برای احیای اقتصاد و بازسازی
«عزیزالله افضلی» معاون هماهنگی امور اقتصادی استانداری البرز نیز با اشاره به فشارهای ناشی از شرایط ویژه بر تولید و تجارت در این زمینه به «ایران»گفت: از همان ساعات ابتدایی بحران، تیم‌های کارشناسی برای بررسی وضعیت زنجیره تأمین مواد اولیه، سوخت و حمل‌ونقل در واحدهای تولیدی وارد عمل شدند.
به گفته وی، هدف اصلی این اقدامات جلوگیری از توقف فعالیت‌های اقتصادی و حفظ فرصت‌های شغلی بوده است. برخی کارخانه‌هایی که دچار آسیب شده بودند، با کمک‌های دولتی و همکاری بانک‌ها در مسیر بازگشت به تولید قرار گرفته‌اند.
معاون هماهنگی امور اقتصادی استانداری البرز همچنین از تشکیل کمیته‌ای با عنوان «احیای اقتصادی در بحران» در استانداری خبر داد و گفت: کمیته‌ای با حضور نمایندگان بخش خصوصی و اتاق بازرگانی، وضعیت واحدهای تولیدی و خدماتی را به‌صورت مستمر بررسی کرده و برای تسریع در بازگشت آنها به فعالیت تصمیم‌گیری می‌کند.
 
بازسازی شهری و اسکان اضطراری
در حوزه عمرانی نیز «علی صفری» معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری البرز اعلام کرد که در مجموع بیش از ۳ هزار واحد مسکونی آسیب دیده‌اند و حدود ۱۰۰ واحد به‌طور کامل تخریب شده است.
 وی توضیح داد: ارزیابی‌های اولیه با همکاری بنیاد مسکن و شهرداری‌ها انجام شده و خانواده‌هایی که سرپناه خود را از دست داده‌اند در اولویت اسکان اضطراری و بازسازی قرار گرفته‌اند. همچنین بخشی از مدارس، مساجد و اماکن عمومی در ۷۲ ساعت نخست ایمن‌سازی شده و خدمات شهری بدون وقفه ادامه یافته است.
صفری خاطرنشان کرد: نیروهای عمرانی، پیمانکاران و انجمن‌های صنفی برای تسریع در بازسازی محله‌های آسیب‌دیده به کار گرفته شده‌اند و تجهیزات عمرانی استان در وضعیت آماده‌باش قرار دارد.
وی ادامه داد: در سطح کلان، مدیریت بحران در البرز با هماهنگی مجموعه‌ای از نهادها از جمله دستگاه‌های امدادی، شهرداری‌ها، ارتش، سپاه و استانداری پیش رفته است. از ساعات اولیه بحران، تیم‌های امدادی و خدمات شهری در مناطق مختلف مستقر شدند و تاکنون گزارشی از اختلال گسترده در توزیع سوخت، برق یا آب اعلام نشده است. شبکه حمل‌ونقل جاده‌ای نیز با وجود محدودیت‌های مقطعی به فعالیت خود ادامه داده است.

برش

همکاری نهادی و اجتماعی  در مدیریت بحران
«ستاد مدیریت بحران استان البرز» با ساختاری چندبخشی تشکیل شده تا هماهنگی میان اسکان موقت، خدمات درمانی، تأمین امنیت محلی و بازگشت تدریجی به شرایط عادی را برعهده بگیرد. در مجموع، تجربه هفته‌های اخیر در البرز نشان می‌دهد که مواجهه با پیامدهای حملات اخیر فقط به بازسازی فیزیکی یا مدیریت خدمات شهری محدود نمی‌شود. این بحران در عمل به آزمونی برای کارآمدی همزمان نهادهای رسمی و شبکه‌های اجتماعی محلی تبدیل شده است.
در این تجربه، نقش شبکه‌های محلی از یک سطح حمایتی ساده فراتر رفته و به بخشی از سازوکار واقعی مدیریت بحران تبدیل شده است. در نتیجه، مدیریت بحران در البرز از یک الگوی صرفاً اداری و از بالا به پایین فاصله گرفته و به سمت یک مدل ترکیبی حرکت کرده است؛ مدلی که در آن مردم و نهادها در کنار هم عمل می‌کنند. برآیند این روند، شکل‌گیری نوعی تاب‌آوری اجتماعی است که نه فقط حاصل تصمیم‌های اداری، بلکه نتیجه همکاری مستقیم مردم در محله‌ها و پیوند آنها با ساختارهای رسمی است. در این چهارچوب، البرز نمونه‌ای از تغییر نگاه به مدیریت بحران است؛ جایی که محله‌ها دیگر فقط یک محدوده جغرافیایی نیستند، بلکه به واحدهای فعال در حکمرانی بحران تبدیل شده‌اند.