بازار جهانی نفت در هفته‌های اخیر روزهای متفاوتی را پشت سر گذاشته است؛ تحولاتی که بسیاری از تحلیلگران از آن به‌عنوان یکی از مهم‌ترین تکانه‌های عرضه در سال‌های اخیر یاد می‌کنند. این روند در پی حدود 40 روز جنگ تحمیلی علیه  ایران  آغاز شد و اکنون آثار آن به‌تدریج در لایه‌های مختلف اقتصاد جهانی نمایان شده است.
در این مدت، حجم قابل‌توجهی از نفت از چرخه معمول تولید و عرضه خارج شد و همین موضوع توازن بازار را تحت تأثیر قرار داد. نتیجه این وضعیت تنها به نوسان قیمت‌ها محدود نماند، بلکه نااطمینانی در بازار انرژی، حمل‌ونقل و حتی هزینه‌های مصرف‌کننده نیز افزایش یافت.
برآوردهای منتشرشده از سوی رویترز و تحلیلگران بین‌المللی نشان می‌دهد از زمان آغاز این بحران، ارزش نفت تولیدنشده در جهان به بیش از ۵۰ میلیارد دلار رسیده و آثار این وضعیت می‌تواند در ماه‌های آینده نیز ادامه یابد.
همچنین داده‌های مؤسسه بین‌المللی Kepler نشان می‌دهد از آغاز بحران تاکنون، بیش از ۵۰۰ میلیون بشکه نفت و میعانات گازی از عرضه معمول بازار جهانی فاصله گرفته است. برای درک ابعاد این رقم، برخی تحلیلگران آن را معادل یک ماه مصرف نفت ایالات متحده، بیش از یک ماه مصرف کل اروپا، یا سوخت مورد نیاز چند ماه فعالیت کامل صنعت کشتیرانی جهان دانسته‌اند. همین مقایسه‌ها نشان می‌دهد که تحولات اخیر، فراتر از یک نوسان کوتاه‌مدت، مستقیماً با موازنه عرضه و تقاضای جهانی پیوند خورده است.
در سطح تولید نیز کشورهای عربی حوزه خلیج‌فارس بیشترین فشار را تجربه کرده‌اند. داده‌ها حاکی از آن است که در برخی مقاطع، افت تولید در این منطقه به ارقام قابل‌ توجهی رسیده و همین موضوع بر بازار فرآورده‌ها، از جمله سوخت جت، اثر گذاشته است. در نتیجه، بخشی از صنعت هوانوردی بین‌المللی نیز از این تحولات بی‌تأثیر نماند.
کارشناسان معتقدند بازگشت کامل بازار به وضعیت عادی نیازمند زمان است. بخشی از میادین نفتی، تأسیسات پالایشی و زیرساخت‌های انرژی در جریان این تنش‌ها نیازمند بازسازی و احیا هستند و بازگشت آنها به ظرفیت کامل، به‌سرعت ممکن نخواهد بود.
 تحلیل بازار نفت 
پس از جنگ تحمیلی به ایران
سعید میرترابی، کارشناس انرژی در گفت‌وگو با روزنامه ایران، با بررسی وضعیت بازار نفت پس از جنگ ایران و اسرائیل، به این پرسش پاسخ می‌دهد که آیا ریسک‌های ژئوپلتیک همچنان در قیمت‌ها منعکس شده‌اند یا خیر.
میرترابی در تشریح وضعیت عرضه نفت در دوره جنگ گفت: «در شرایطی که تردد از تنگه هرمز با اختلال مواجه شد، حدود ۲۰ درصد از عرضه جهانی نفت تحت تأثیر قرار گرفت. به بیان دیگر، روزانه نزدیک به ۲۰ میلیون بشکه نفت با محدودیت در خروج از این مسیر روبه‌رو شد، البته بخشی از این کاهش از طریق افزایش تولید عربستان، امارات، ایران و تا حدی عراق جبران شد؛ به‌گونه‌ای که بخشی از نفت یا از مسیرهای جایگزین منتقل شد یا با شرایط خاص از همان مسیر عبور کرد.»
 او افزود: «بخشی از این کمبود نیز با استفاده از ذخایر مصرف‌کنندگان و همچنین آزادسازی بخشی از ذخایر راهبردی جبران شد. افزون بر این، بخشی از نفت شناور نیز وارد بازار شد در نتیجه، اختلال واقعی در عرضه، به حدود ۱۰ میلیون بشکه در روز، معادل نزدیک به ۱۰ درصد تولید جهانی نفت رسید.»
به گفته این کارشناس انرژی، هرچند بخشی از کاهش عرضه جبران شد، اما همین افت ۱۰ درصدی نیز برای بازار جهانی نفت بسیار معنادار بود. او تأکید کرد: «اگر این وضعیت ادامه پیدا می‌کرد، در یک بازه حدوداً سه‌ماهه، امکان بروز یک جهش شدید قیمتی وجود داشت و حتی قیمت‌ها می‌توانستند تا سطوحی بسیار بالاتر افزایش یابند.»
میرترابی با اشاره به تفاوت شرایط فعلی با شوک‌های قبلی بازار نفت گفت: «در وضعیت فعلی، به دلیل برخی تفاهم‌ها و باز ماندن نسبی مسیر عبور و مرور، فشار عرضه تا اندازه‌ای کاهش یافته است. با این حال، همچنان بخشی از عرضه نفت خلیج فارس با محدودیت روبه‌روست.»
او توضیح داد: «برخی میادین نفتی سنگین در منطقه ممکن است ۴ تا ۵ ماه زمان نیاز داشته باشند تا به سطح تولید عادی بازگردند، در حالی که بازسازی کامل برخی زیرساخت‌های انرژی، به‌ویژه در بخش پالایش و گاز، زمانبرتر خواهد بود. این یعنی حتی در صورت کاهش تنش‌های سیاسی، آثار این بحران به این زودی از بازار نفت خارج نمی‌شود.» به گفته او، برخی میادین نفتی منطقه در کشورهایی مانند کویت، امارات و قطر، به‌سرعت قادر به بازگشت به سطح تولید پیش از بحران نیستند؛ بنابراین بازار در ماه‌های آینده نیز با محدودیت نسبی عرضه روبه‌رو خواهد بود.
 
چشم‌انداز قیمت نفت
ماندگاری سطوح بالاتر از قبل
این کارشناس انرژی با اشاره به فروکش‌کردن بخشی از هیجان روانی بازار گفت: «با کاهش تنش‌ها، اثر روانی بحران نیز کمتر شده و این مسأله می‌تواند به تعدیل نسبی قیمت‌ها کمک کند اما به دلیل باقی‌ماندن بخشی از محدودیت‌های عرضه، انتظار نمی‌رود قیمت نفت در کوتاه‌مدت به سطح پیش از جنگ بازگردد.» 
او افزود: «در شرایطی که هنوز چشم‌انداز روشنی از ثبات پایدار وجود ندارد و آتش‌بس‌ها نیز موقت ارزیابی می‌شوند، احتمال نوسان دوباره همچنان مطرح است. بر این اساس، پیش‌بینی می‌شود قیمت نفت در ماه‌های آینده حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد بالاتر از سطح پیش از جنگ باقی بماند.»
میرترابی  خاطرنشان کرد:«حتی در صورت پایان کامل درگیری‌ها، بازگشت عرضه به ظرفیت کامل دست‌کم 6 ماه زمان می‌برد. این روند شامل احیای تولید، بارگیری و بازگشت تدریجی نفت به بازار است بنابراین، بازار برای بازگشت به شرایط عادی به زمان نیاز دارد.»
 
پیامدهای جهانی تحولات بازار نفت
میرترابی در ادامه تأکید کرد که چنین تحولاتی فقط به بازار نفت محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند آثار گسترده‌تری بر اقتصاد جهانی داشته باشد؛ به‌ویژه بر کشورهای واردکننده آسیایی که وابستگی بالایی به نفت وارداتی دارند. او معتقد است بازار نفت در موقعیتی قرار گرفته که هرگونه تغییر در سطح تنش‌ها می‌تواند به‌سرعت بر قیمت‌ها و انتظارات اثر بگذارد و ثبات نسبی موجود را دستخوش تغییر کند.
 
ضرورت بازگشت ایران 
به جایگاه بازیگر کلیدی بازار نفت
جنگ اخیر در منطقه، علاوه بر آثار کوتاه‌مدت بر بازار، می‌تواند حامل درس‌های مهمی برای آینده انرژی ایران و نقش کشور در بازار جهانی نفت باشد.
میرترابی در این‌باره گفت: «تجربه این بحران نشان می‌دهد که ایران، در صورت تثبیت موقعیت خود در تنگه هرمز به‌عنوان یک گذرگاه راهبردی، می‌تواند نقش مؤثرتری در بازار نفت ایفا کند.»
او تأکید کرد این تثبیت باید در قالب همکاری و مدیریت باثبات منطقه‌ای دنبال شود؛ به‌گونه‌ای که ایران بتواند در حوزه ترانزیت، عبور و مرور و تأمین امنیت انرژی، نقش‌آفرینی فعال‌تری داشته باشد. به گفته او، چنین مدلی می‌تواند وزن ایران را در معادلات جهانی نفت افزایش دهد.
این کارشناس انرژی با اشاره به جایگاه تاریخی ایران در بازار نفت گفت: «در مقایسه با حدود ۴۰ سال پیش، به دلیل تحریم‌های گسترده، نقش ایران در عرضه جهانی نفت کاهش یافته است. در آن مقطع ایران روزانه حدود ۵ میلیون بشکه نفت صادر می‌کرد که سهمی نزدیک به ۱۰ درصد بازار جهانی بود، اما امروز این رقم به حدود ۲ میلیون بشکه در روز رسیده که معادل حدود ۲ درصد بازار جهانی است.» او تأکید کرد: «این ارقام نشان می‌دهد سهم مستقیم ایران در بازار نفت کاهش یافته، اما موقعیت ژئوپلتیک کشور همچنان اهمیت راهبردی خود را حفظ کرده است.»
 
فرصت تازه برای تقویت اثرگذاری ایران
میرترابی معتقد است اگر نقش ایران در تنگه هرمز تثبیت شود، کشور می‌تواند بار دیگر به یکی از بازیگران مهم و اثرگذار بازار نفت تبدیل شود.
او گفت: «در چنین شرایطی، رفتار ایران در بازار نفت می‌تواند اثر قابل توجهی بر معادلات جهانی داشته باشد. از این رو، سیاست‌های همگرا با کشورهای منطقه و تقویت همکاری‌ها می‌تواند زمینه‌ساز نقش‌آفرینی پررنگ‌تر ایران باشد.»
 
استفاده از ظرفیت ژئوپلتیک 
برای تقویت جایگاه انرژی
این کارشناس انرژی در ادامه افزود: «اگر ایران بتواند چنین رویکردی را تثبیت کند، این امکان وجود دارد که دوباره به جایگاهی بالاتر در بازار نفت بازگردد. در حال حاضر، ایران یک بازیگر مهم منطقه‌ای است و ظرفیت آن را دارد که وزن خود را در مقیاس جهانی نیز افزایش دهد.»
او اضافه کرد: «تقویت این جایگاه می‌تواند به ایران کمک کند از ظرفیت‌های ژئوپلتیک خود برای کاهش فشار محدودیت‌ها استفاده و نقش مؤثرتری در بازار انرژی منطقه و جهان ایفا کند.»
میرترابی  تأکید کرد: «آینده انرژی ایران بیش از هر چیز به نحوه مدیریت نقش کشور در تنگه هرمز و میزان تعامل آن با بازیگران منطقه‌ای و جهانی وابسته است؛ موضوعی که می‌تواند هم بر جایگاه ایران در بازار نفت و هم بر معادلات سیاسی و اقتصادی بین‌المللی اثرگذار باشد.»

برش

در صورت تشدید تنش‌ها، بازار چه مسیری خواهد رفت؟
به گفته این کارشناس انرژی، در صورت افزایش دوباره تنش‌های ژئوپلتیکی در منطقه، بازار جهانی نفت ممکن است بار دیگر با موج تازه‌ای از رشد قیمت روبه‌رو شود؛ موضوعی که نه‌تنها بر اوپک، بلکه بر مشتریان آسیایی و اقتصاد جهانی نیز اثرگذار خواهد بود.
میرترابی توضیح داد: «اگر تنش‌ها دوباره افزایش یابد و این وضعیت برای دو تا سه ماه ادامه پیدا کند، با توجه به ساختار فعلی عرضه، امکان جهش قابل توجه قیمت نفت وجود دارد.»
او یکی از نقاط حساس بازار را مسیر صادرات عربستان از دریای سرخ دانست و گفت: «از این مسیر روزانه حدود ۴ میلیون بشکه نفت صادر می‌شود. عربستان نه‌تنها از نظر حجم صادرات، بلکه از نظر جایگاه در بازار جهانی نفت نیز نقش مهمی دارد و هرگونه اختلال در صادرات این کشور می‌تواند واکنش سریع بازار را به‌دنبال داشته باشد.»
به گفته او، در چنین شرایطی امکان افزایش قیمت نفت تا سطوح بالاتر، از جمله محدوده ۱۲۰ دلار در هر بشکه نیز قابل تصور است.