مازندران این روزها نفس‌های بهاری خود را در شالیزارهایش حس می‌کند؛ نفس‌هایی که گاه با گرمای امیدبخش خورشید همراه است و گاه با سرمای نابه‌هنگام بهاری قطع می‌شود. کشاورزان مازندرانی که از اسفندماه خزانه‌هایشان را بسته و منتظر اولین روزهای گرم برای انتقال نشا به زمین اصلی هستند، امسال با معادله پیچیده‌ای روبه‌رو شده‌اند. از یک سو، بارش‌های مطلوب زمستانی و آمادگی زودهنگام زمین‌ها، نوید یک فصل پربار را می‌دهد و از سوی دیگر، نوسانات دمایی و هشدار کارشناسان برای تأخیر در نشاکاری تا پایان فروردین، نگرانی از دیررس شدن محصول و کاهش کیفیت را به همراه آورده است. اما مسئولان جهاد کشاورزی معتقدند چالش‌های دمایی نتوانسته چرخ کشت برنج را در مازندران از حرکت بازدارد و کشاورزان با وجود سرما، کار خود را پیش می‌برند.
در این میان آمارهای رسمی جهاد کشاورزی مازندران تصویری متفاوت از آنچه نگرانی‌های دمایی القا می‌کنند، ارائه می‌دهد. مسئولان جهاد کشاورزی در گفت‌وگو با «ایران» اعلام کرده‌اند در حال حاضر شرایط برای انتقال نشاها به زمین آماده است و از امروز (شنبه) اولین آیین نشای مکانیزه باحضور مسئولان در شهرستان میاندرود برگزار می‌شود.
 
شرایط برای انقال نشا از خزانه به زمین آماده است
 «هادی باقری» معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی مازندران، در گزارشی از روند آماده‌سازی شالیزارها به «ایران» گفت: «در ۹۰ هزار هکتار از شالیزارهای استان عملیات بذرپاشی و در ۱۶۰ هزار هکتار خزانه‌گیری انجام شده است. این آمار نشان می‌دهد که بیش از ۷۰ درصد اراضی شالیزاری استان حداقل یک مرحله از فرآیند کشت را پشت سر گذاشته‌اند و در حال حاضر شرایط برای انقال نشا از خزانه به زمین آماده است.»
وی با تأکید بر اینکه امسال سال آبی خوبی داشته‌ایم، افزود: «بر همین اساس، پیش‌بینی می‌شود امسال بیش از 220 هزار هکتار از زمین‌های استان زیر کشت برنج برود و افزون بر یک میلیون تن برنج سفید در این خطه تولید شود.»
 باقری در پاسخ به این سؤال که رونق و تداوم کار، در برابر تهدید سرمای دیررس بهاری چگونه ممکن شده است، اظهار کرد: «در سال‌های اخیر اقداماتی از جمله توسعه کشت مکانیزه و گسترش بانک‌های نشاء، وابستگی کشاورزان به زمان‌بندی سنتی را کاهش داده است. از سوی دیگر افزایش آگاهی کشاورزان نسبت به مدیریت آب، هوادهی خزانه‌ها و استفاده از تله‌های نوری برای مقابله با آفات، آنان را در برابر نوسانات جوی مقاوم‌تر کرده است. همچنین پدیده «پیشروی کشت» که طی آن کشاورزان مازندرانی در یک دهه اخیر یاد گرفته‌اند برای استفاده از روان آب‌های زمستانی و امکان کشت دوم، خزانه‌گیری را از اسفندماه آغاز کنند باعث شده است که امسال با وجود سردی هوا، بخش بزرگی از کارهای مقدماتی انجام شده باشد.»
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی مازندران خاطرنشان کرد: «سال گذشته 230 هزار هکتار از اراضی استان زیر کشت برنج رفته بود اما بارش‌های مناسب در سال آبی جاری به خصوص بارش‌های خردادماه سال گذشته سبب شده امسال پیش‌بینی‌ها مبنی بر افزایش سطح زیر کشت و به تبع آن محصول بیشتر باشد.»
وی از استقبال کشاورزان استان از کشت برنج در سال پیش رو خبر داد و گفت: «امسال با توجه به قیمت مناسب برنج در بازار رغبت کشاورزان به کشت این محصول به خصوص ارقام پر محصول زیاد شده است و آن طور که شرایط نشان می‌‌دهد، قطعاً سطح زیر کشت به‌خصوص در ارقام پر محصول بیشتر از سال گذشته خواهد بود.»
 
نصب تله‌های نوری قبل از نشا
باقری با تأکید بر اینکه کشاورزان به خوبی بهترین زمان نشاکاری را می‌‌دانند، اظهار کرد: «تجربه نشان داده کشاورزان به خوبی با مخاطرات آشنا هستند با وجود این، توصیه می‌‌شود در مناطقی که اختلاف دمای شب و روز زیاد است قبل از نشا، تله‌های نوری در اراضی شالیزاری نصب شود.»
 این مقام مسئول خاطرنشان کرد: «ضروری است با همکاری دهیاری و شوراهای اسلامی روستاهای تحت پوشش اجرای طرح، صرف نظر از تاریخ نشا، در اسرع وقت نسبت به نصب تله‌های نوری (لامپ، فانوس) برای جمع‌آوری و شکار پروانه‌های نسل زمستان‌گذران آفت کرم ساقه‌خوار برنج اقدام شود.»
 
در انتظار گرما
با وجود این اظهارات، هواشناسی مازندران برای روزهای پایانی فروردین، آسمانی ابری، بارش پراکنده و مهم‌تر از همه کاهش دما پیش‌بینی کرده است. بر این اساس میانگین دما در مناطق مرکزی و شرقی استان از ۲۱ به ۱۷ درجه سانتی‌گراد خواهد رسید و این یعنی خبری از آن گرمای پایدار بهاری نیست. همین موضوع باعث شده کشاورزان مازندرانی این روزها با نگرانی به خزانه‌هایشان نگاه کنند. آنها می‌گویند: «زمان مناسب نگهداری نشا در خزانه‌ها حدود ۴۵ روز و در بانک نشا ۲۴ روز است و نگه داشتن بیشتر از آن، موجب کاهش مرغوبیت محصول برنج می‌شود.»
این کشاورزان می‌افزایند: «خزانه‌های شالی و اراضی برای نشاکاری باتوجه به شرایط مناسب آب و هوایی در بهمن و اسفندماه سال گذشته، زودتر آماده شد، اما سردی و پایین بودن درجه خاک و ابری بودن هوا، نشاکاری را به تأخیر انداخته است. نگرانی اصلی ما این است که اگر زودتر نتوانیم نشاکاری کنیم، نشاهایمان از بین می‌رود و با افزایش سن بوته، کیفیت محصول نهایی کاهش پیدا می‌کند.»
 
رونق کشت مکانیزه
«علی‌محمد رمضانی» رئیس اداره برنج سازمان جهاد کشاورزی مازندران، در این زمینه اظهار کرد: «با شرایط آب و هوایی متغیری روبه‌رو هستیم و انتقال خزانه به شالیزار تا پایان فروردین مناسب نیست.»
وی تصریح کرد: «اگر کشاورزان نسبت به این توصیه فنی بی‌توجهی کنند، سرمازدگی و خشک شدن بوته‌های نشای برنج دور از انتظار نیست. بر اساس هشدارها بهتر است به دلیل اختلاف دمای هوا در روز و شب، انتقال خزانه به زمین شالیزاری تا ۳۱ فروردین صورت نگیرد و کشاورزان با در نظر گرفتن زمان‌بندی مناسب، کار انتقال خزانه را انجام دهند.»
رمضانی دلیل رونق شالی‌های استان را گسترش نشای مکانیزه در طی یک دهه اخیر دانست و افزود: «هم‌اکنون شخم و شیار ۱۵۱ هزار هکتار و خزانه‌گیری در بیش از ۱۲۵ هزار هکتار از شالیزارهای استان انجام شده است. تاکنون ۲۵۶ تن بذر برنج گواهی شده و خود مصرفی پر محصول و اصلاح شده محلی به کشاورزان شالیکار استان توزیع شده است. این بانک‌ها به کشاورزان امکان می‌دهند که بدون نگرانی از افزایش سن بوته، منتظر شرایط مساعد جوی بمانند و در زمان مناسب، نشاهای استاندارد و یکدست را تحویل بگیرند.»
رمضانی درخصوص ذخیره آب نیز به کشاورزان اطمینان داد و افزود: «در حال حاضر میزان ذخیره آب سدهای استان ۲۳۳ میلیون مترمکعب و آب‌بندان‌ها ۳۷۶ میلیون مترمکعب است. آبی که اگر به درستی مدیریت شود، می‌تواند بخش مهمی از نگرانی‌های کشاورزان را در فصل گرم سال برطرف کند.»

برش

مازندران این روزها صحنه تقابل دو نیروی بهاری است: سرمای هشداردهنده از یک سو و رونق پنهان کشاورزی مکانیزه از سوی دیگر. کشاورز سنتی که همچنان منتظر گرمای پایدار است و بانک نشا که با فناوری خود، زمان را به نفع کشاورز کنترل می‌کند. چالش دمایی امسال شاید دیرترین شروع نشاکاری در یک دهه اخیر را رقم بزند، اما به نظر نمی‌رسد بتواند جلوی تولید بیش از یک میلیون تن برنج سفید را بگیرد. راز این تاب‌آوری، نه در آب و هوا که در تحول روش‌های کشت، توسعه بانک‌های نشا، افزایش آگاهی کشاورزان و توجه به توصیه‌های فنی کارشناسان نهفته است. با این حال، ماجرای امسال یک پیام مهم نیز برای آینده دارد: تغییرات اقلیمی دیگر یک پیش‌بینی نیست، بلکه واقعیتی روزانه در مزرعه‌های مازندران است و تنها آن دسته از کشاورزان در این میدان موفق خواهند شد که زودتر از سرما، راه‌های مقابله با آن را آموخته باشند.