در روزهایی که جنگ به‌طور مستقیم زیرساخت‌های غیرنظامی را هدف گرفت، بخش‌هایی از شبکه ریلی کشور نیز در معرض حملات دشمن صهیونیستی و ارتش تروریستی آمریکا قرار گرفت. اگرچه اطلاع‌رسانی رسمی درباره جزئیات این آسیب‌ها محدود بوده، اما بررسی گزارش‌های میدانی و اظهارات مسئولان استانی نشان می‌دهد چند پل و محور ریلی در استان‌های مختلف دچار تخریب شده‌اند؛ با این حال، آنچه کمتر دیده شده، سرعت بالای ترمیم و بازگشت برخی از این شریان‌های حیاتی به مدار بهره‌برداری است.

چه چیزی هدف قرار گرفت؟
بررسی داده‌های موجود نشان می‌دهد حملات دشمنان عمدتاً متوجه زیرساخت‌های خطی و پل‌های ارتباطی ریلی بوده است؛ نقاطی که نقش کلیدی در اتصال شمال، مرکز، جنوب و غرب کشور دارند. بخش قابل‌توجهی از آسیب‌ها به پل‌های ریلی وارد شده؛ سازه‌هایی که تخریب آنها می‌تواند یک محور حمل‌ونقل را به‌طور کامل از مدار خارج کند.

قم؛ محور اتصال مرکز به جنوب
مهم‌ترین نمونه، پل هفت‌دهانه راه‌آهن قم در محدوده بلاک ایستگاه باغیک–سواریان است؛ پلی که اتصال ریلی غرب و جنوب کشور به مرکز را برقرار می‌کند. این پل در جریان حمله هوایی دچار تخریب چند دهانه شد و برای ساعاتی ارتباط ریلی این محور قطع شد.
با این حال، به گفته مسئولان استانی، عملیات بازسازی با بسیج نیروهای فنی، تجهیزات و مشارکت نهادهای محلی در کمتر از ۴۸ ساعت به پایان رسید و عبور قطارها از سر گرفته شد؛ موضوعی که نشان‌دهنده آمادگی عملیاتی شبکه ریلی در شرایط بحرانی است.

زنجان؛ پل امین‌آباد
در شمال‌غرب کشور، پل راه‌آهن امین‌آباد در مسیر زنجان-میانه هدف حمله قرار گرفت. این پل از سازه‌های مهم خطوط ریلی منطقه به شمار می‌رود و تخریب آن می‌توانست اختلال جدی در حمل بار و مسافر ایجاد کند.
بر اساس اعلام استانداری زنجان، عملیات ترمیم بلافاصله پس از حادثه آغاز شده و پیش‌بینی می‌شود این پل حداکثر تا ۱۵ روز آینده دوباره مورد بهره‌برداری قرار گیرد.

البرز؛ پل راه‌آهن چهارباغ
در استان البرز نیز پل راه‌آهن شهرستان چهارباغ که مسیر ارتباطی البرز به زنجان را پوشش می‌دهد، تخریب شد. با این حال، این پل نیز در مدت کوتاهی ترمیم و آماده بهره‌برداری شد و پس از ریل‌گذاری مجدد، عبور آزمایشی قطار از آن انجام گرفت.

ری؛ پل و خط ریلی قلعه‌نو
در جنوب تهران، تنها پل ریلی عبوری از رودخانه سرخه‌حصار در محدوده قلعه‌نو شهرستان ری هدف حمله قرار گرفت و تخریب شد. این پل بخشی از مسیر ریلی محلی منطقه محسوب می‌شود. بنا بر گزارش‌ها، آسیبی به مناطق مسکونی اطراف وارد نشده، اما خط ریلی در این نقطه دچار وقفه شده است.

کاشان؛ پل یحیی‌آباد و ایستگاه راه‌آهن
در شهرستان کاشان، حمله به پل راه‌آهن یحیی‌آباد و حوالی ایستگاه قطار این شهر علاوه بر خسارات زیرساختی، تلفات انسانی نیز به‌جا گذاشت. انفجار چند پرتابه در اطراف ایستگاه، به خودروها و برخی واحدهای مسکونی مجاور آسیب رساند. با این حال، گزارش‌های بعدی نشان می‌دهد مسیر ریلی آسیب‌دیده کاشان نیز در مدت کوتاهی بازسازی و دوباره فعال شده است.

نقطه مشترک همه موارد؛ بازسازی سریع
وجه مشترک تقریباً همه این حملات، واکنش سریع مجموعه راه‌آهن و نهادهای اجرایی بوده است. در اغلب موارد، ارزیابی اولیه و ایمن‌سازی بلافاصله انجام شده، آواربرداری و آماده‌سازی مسیر بدون وقفه آغاز و از تجهیزات موجود و ظرفیت‌های داخلی استفاده شده و در برخی پروژه‌ها حتی مشارکت بخش خصوصی و تأمین رایگان مصالح گزارش شده است. به‌ویژه در مورد پل قم، مسئولان محلی تأکید کرده‌اند بازسازی با تکیه بر دانش بومی و بدون اتکا به کمک خارجی انجام شده و همزمان بررسی مسیرهای جایگزین و کنارگذرها نیز در دستور کار قرار گرفته است.

اختلال موضعی، نه فلج‌ شدن شبکه
مجموع این اطلاعات نشان می‌دهد اگرچه حملات، زیرساخت‌های غیرنظامی و شریان‌های حمل‌ونقل را هدف گرفته، اما شبکه ریلی کشور دچار اختلال سراسری نشده است. آسیب‌ها پراکنده، موضعی و در اغلب موارد موقتی بوده و بازگشت سریع خطوط کلیدی به مدار، مانع از توقف طولانی‌مدت جابه‌جایی مسافر و کالا شده است.
حملات اخیر نشان داد زیرساخت‌های ریلی ایران نیز مانند سایر بخش‌های خدمات عمومی در معرض تهدید قرار دارند؛ اما در عین حال، تاب‌آوری، آمادگی فنی و ظرفیت مدیریت بحران در این بخش به‌گونه‌ای بوده که برخی از مهم‌ترین شریان‌ها در زمانی کوتاه ترمیم و فعال شده‌اند. در جنگی فرسایشی و نامتقارن، شاید مهم‌ترین پیام این تجربه، نه صرفاً فهرست آسیب‌ها، بلکه توان بازگشت سریع زیرساخت‌ها به چرخه خدمت‌رسانی باشد؛ موضوعی که کمتر دیده و روایت شده است.

یادداشت

دانش بومی، زیرساخت‌ها را به مدار حمل‌و‌نقل بازگرداند

خسرو سامری
معاون عمرانی استانداری قم

پل راه‌آهن قم که نقطه اتصال محور ریلی غرب و جنوب به مرکز کشور است، سه‌شنبه هجدهم فروردین مورد حمله دشمن قرار گرفت و اتصال ریلی از این مرکز قطع شد، اما 48 ساعت بعد یعنی روز جمعه 21 فروردین این پل استراتژیک تعمیر و قطار خرمشهر از آن عبور کرد.
مسیر ریلی آسیب‌دیده، در محدوده بلاک ایستگاه باغیک–سواریان واقع شده است. پل راه‌آهن قم، ریل اراک، کرمانشاه و ملایر را به مرکز و جنوب کشور متصل می‌کند، بنابراین تعمیر و راه‌اندازی آن برای حمل‌و‌نقل کشور بویژه در شرایط کنونی بسیار حائز اهمیت است. تعمیر پل راه‌آهن قم با همکاری دولت، بخش خصوصی، بویژه مردم و فعالان محلی در کمترین زمان ممکن اتفاق افتاد.
پس از بروز آسیب در این محدوده، تیم‌های تخصصی راه‌آهن به سرعت در محل حاضر شدند و عملیات ترمیم و بازسازی خط آغاز شد. تیم‌های تخصصی بلافاصله پس از ارزیابی اولیه و ایمن‌سازی محدوده، اجرای مراحل آواربرداری را شروع کردند. تمام تجهیزات و مصالح مورد استفاده از طرف کارخانجات به‌صورت رایگان و بدون هیچ مطالبه نقدی تأمین شد.
دستگاه‌هایی مانند شهرداری، راهداری، اداره راه و شهرسازی، راه‌آهن جمهوری اسلامی و راه‌آهن استان قم و بسیاری از نهادهای دیگر، ریل و ماشین‌آلات را آماده کردند و ضایعات پل بمباران شده به‌سرعت جمع‌آوری و عملیات اجرایی شروع شد.
پل راه‌آهن قم، هفت دهانه دارد که دهانه اصلی و دو دهانه دیگر در پی حملات هوایی دشمن به‌طور کامل تخریب شد، اما در تعمیر و ساخت دوباره، با تکیه بر دانش بومی و تجربه ما در ساخت‌و‌ساز بویژه در احداث زیرساخت‌ها، بدون نیاز به هیچ کمک خارجی، پل به‌سرعت تعمیر شد. در حال حاضر پل‌های مهم و زیرگذر و کنارگذرها در حال ارزیابی است تا در صورت حمله دوباره به پل‌ها، کنارگذرها جایگزین عملیات ترافیکی شود.