رئیس مرکز ملی اقلیم سازمان هواشناسی در گفتوگو با «ایران» از وضعیت مطلوب هیدرولوژیکی در مناطقی از کشور خبر داد
افزایش ۷۵ درصدی بارشها
سال آبی جاری، با ثبت جهش آماری ۷۵ درصدی در بارشهای کشوری نسبت به سال گذشته، نشانههایی از بهبود نسبی وضعیت هیدرولوژیکی کشور را نمایان ساخته است. انباشت قابلتوجه برف در ارتفاعات زاگرس (شامل کردستان و لرستان) و جریانهای مؤثر بارشی در جنوب و جنوبغرب کشور، ظرفیتهای ذخیرهسازی طبیعی را به شکلی مطلوب تقویت کرده که این پدیده، نویدبخشِ تعدیل روند کاهش دبی رودخانهها در فصول گرم سال است. بهبود شرایط حوضههای آبریز دریاچه ارومیه و دشتهای جنوبی کشور، مؤید این تغییر فاز اقلیمی است. با وجود این، طبق گفته رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور به «ایران»، پهنه دامنه جنوبی البرز مرکزی همچنان در چنبره خشکسالیهای تجمعی گرفتار است. کلانشهر تهران که ششمین سال متوالی از شرایط کمبارشی را تجربه میکند، علیرغم ثبت افزایش نسبی بارش نسبت به سال قبل، همچنان با کسری ۳۶ درصدی نسبت به میانگین بلندمدت دستبهگریبان است. مخزن سد طالقان با وجود ظرفیتسازی ۴۰۰ میلیون مترمکعبی، اکنون تنها ۲۵ درصد آبگیری شده که این امر نشاندهنده تداوم ناپایداری در منابع آب سطحی این حوضه است. در حالی که بارشهای احتمالی اردیبهشتماه میتواند بخشی از تنشهای آبی را تعدیل کند، اما اتکای بیشازحد به منابع آب زیرزمینی در سایه تغییر اقلیم و رشد بیرویه مصرف، ضرورت بازنگری در مدیریت استراتژیک منابع آب و توجه به تابآوری هیدرولوژیکی کلانشهرها را بیش از پیش نمایان میسازد. این بازه زمانی برای تهران، نه بهعنوان یک نقطه عطف برای پایان خشکسالی، بلکه بهعنوان فرصتی برای مدیریت دقیق ذخایر موجود و کاهش فشار بر سفرههای آب زیرزمینی حائز اهمیت است.
بیتا میرعظیمی
خبرنگار
«احد وظیفه» رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور در تشریح وضعیت بارشهای اخیر در سال آبی جاری به «ایران» گفت: «هر رخداد بارشی با عمق بیش از آستانه ۱۰ میلیمتر بهمنزله بارش مؤثر تلقی میگردد که قابلیت نفوذ به لایههای زیرین خاک و دسترسی به نواحی ریشهای را داراست. رخدادهای اخیر در حوضههای آبریز غربی کشور شامل ایلام، کرمانشاه، لرستان، چهارمحالوبختیاری، کهگیلویهوبویراحمد و خوزستان، همچنین حوضههای شمالغربی و ارتفاعات البرز مرکزی از این دسته بارشها محسوب میشوند.»
ترسالی نسبی در شمالغرب، غرب و جنوب کشور
طبق گفته رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور به «ایران»، وقوع بارشها در دوره انتقالی فصل بهار، با توجه به دمای هوای متعادل، موجب تبلور برف در ارتفاعات شده است؛ برفی که بهصورت انباشتگی در بالادست مستقر گردیده و با ذوب تدریجی، فرآیند تغذیه سفرههای آب زیرزمینی را تسهیل میکند.
از سوی دیگر، پدیده یخزدگی شبانه در این دوره، کارکرد اکولوژیکی کاهش جمعیت آفات و بهبود سلامت پوشش گیاهی را به همراه دارد. وی افزود: «انباشت برف در درههای ارتفاعی، با ایجاد ذخیره آب فصلی، موجب پایداری روانآب سطحی و تأخیر در کاهش دبی رودخانهها در ماههای گرم سال خواهد شد.»
وی اظهار کرد:« تحلیل زمانی بارش حاکی از آن است که حوضه غربی کشور در سالجاری، شرایط هیدرولوژیکی مطلوبی را تجربه نموده است. هرچند دوره پاییزه سال گذشته در بیشتر نواحی کشور بهجز سواحل جنوبی دریای خزر، با کسری بارش قابلتوجهی همراه بود و تا نیمه آذرماه تقریباً ۲۵ استان فاقد رخداد بارشی مؤثر بودند، لیکن از اواسط آذر ماه الگوی جوی تغییر یافته و دوره انتهایی پاییز و تمام زمستان با بارشهای فراگیر همراه گردید. طبق گفته این مقام مسئول، در حوضههای جنوبی کشور از جمله بوشهر، هرمزگان، کرمان، جنوب فارس و سیستانوبلوچستان که طی سالهای متمادی با کمبود رخدادهای بارشی روبهرو بودند، بارشهایی با شدت بالا مشاهده شد.»
«احد وظیفه» تصریح کرد: «مقایسه آماری شاخصهای بارشی نشان میدهد که در بازده زمانی مشابه سال آبی گذشته، میانگین بارش کشور حدود ۱۱۳ میلیمتر بوده که این مقدار در سال آبی جاری به ۱۹۸ میلیمتر افزایش یافته است. با توجه به میانگین بلندمدت ۲۳۵ میلیمتر، رشد ۷۵ درصدی یا افزایش ۸۵ میلیمتری بارش نسبت به دوره مشابه سال قبل، حاکی از بهبود نسبی وضعیت هیدرولوژیکی کشور است.»
وی افزود: «پهنههای شمالغرب، غرب و جنوب کشور از جمله آذربایجانغربی و شرقی، اردبیل، کردستان، کرمانشاه، ایلام، خوزستان، بوشهر، لرستان، کهگیلویهوبویراحمد، جنوب کرمان، هرمزگان و سیستانوبلوچستان، بارشهایی در محدوده نرمال تا فراتر از نرمال دریافت نمودهاند که در برخی حوضهها منجر به پدیده ترسالی نسبی شده است.
در مقابل، حوضههای آبریز دامنه جنوبی البرز مرکزی شامل استانهای مرکزی، تهران، قزوین و البرز، با کسری بارش نسبت به میانگین بلندمدت مواجهند.»
«تهران»
در چنبره کمبارشی ۶ ساله
طبق گفته رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور، تهران بهعنوان مرکز این پهنه کمبارش با کسری ۳۶ درصدی نسبت به نرمال بلندمدت روبهروست؛ در حالی که تا این مقطع زمانی باید بیش از ۲۰۰ میلیمتر بارش دریافت میکرد، اما تنها حدود ۱۲۹ میلیمتر رخداد بارشی ثبت شده است. «احد وظیفه» تصریح کرد: «هرچند این مقدار نسبت به سال گذشته که ۱۱۸ میلیمتر بود، افزایش ۹ درصدی نشان میدهد؛ لیکن تهران برای ششمین سال متوالی در شرایط کمبارشی قرار دارد و سال آبی گذشته نیز با کسری ۵۰ درصدی، یکی از خشکترین دورههای هیدرولوژیکی را تجربه نمود.
در نتیجه، اثرات تجمعی خشکسالیهای پیدرپی همچنان بر منابع آب سطحی و زیرزمینی این حوضه آبریز سایه افکنده است.» وی افزود: «ارزیابی شاخصهای کلان کشوری حاکی از بهبود ۶ درصدی یا افزایش ۱۲ میلیمتری میانگین بارش نسبت به نرمال بلندمدت است.
با این وجود، تداوم شرایط کمآبی در کلانشهر تهران، مخاطرات جدی برای تأمین آب شرب و صنعت به همراه دارد. اگرچه کلیه ظرفیتهای انتقال آب به شبکه شهری تهران پیشتر بهرهبرداری شده و سال گذشته خط لولهای با ظرفیت ۵ مترمکعب بر ثانیه به شبکه متصل شد. با این حال، وضعیت مخزن سد طالقان بهعنوان یکی از منابع اصلی تأمین آب، نامساعد ارزیابی میشود؛ این سد با ظرفیت مخزنی ۴۰۰ میلیون مترمکعب، در حال حاضر تنها حدود ۲۵ درصد آبگیری شده است.» رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور تأکید کرد:« اگرچه رخدادهای اخیر تا حدی وضعیت سدهای حوضه تهران را نسبت به سال قبل بهبود بخشیده، لیکن کسری مخازن آب سطحی همچنان در سطح بالایی قرار دارد. تأمین آب برای جمعیت متمرکز حدود ۲۰ میلیون نفری در کلانشهر تهران-کرج با تکیه بر منابع محدود موجود، بهشدت دشوار است. این کلانشهر در وضعیت ناپایداری هیدرولوژیکی قرار دارد؛ چرا که سهم قابلتوجهی از آب مصرفی از منابع زیرزمینی برداشت میشود که با نرخ کنونی بهرهبرداری، تداومپذیری ندارد و قطعاً در افق زمانی آتی به بحرانهای شدیدتر منجر خواهد شد.» طبق گفته این مقام مسئول، مجموعه این چالشها، متأثر از تغییر اقلیم، روند کاهشی بارش، افزایش دما و رشد بیرویه جمعیت و مصرف، روزبهروز ابعاد پیچیدهتری یافته و آیندهای ناپایدار را برای پایتخت رقم زده است.
چشمانداز بارشی
تا پایان اردیبهشت
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور اظهار کرد: «روند کاهشی بارشها تنها به تهران محدود نمیشود؛ بلکه شهرهای قزوین، قم، بخشهایی از البرز و مشهد نیز درگیر آن هستند. طبق گفته این مقام مسئول، شهر مشهد با وجود بازگشت بارش به نرمال پس از پنج سال، همچنان به دلیل ناتوانی در تأمین آب از حوزه هریرود و وضعیت بحرانی سد دوستی، در شرایط هیدرولوژیکی نامساعدی قرار دارد. در مقابل، تبریز که سال گذشته در آستانه بحران بود، امسال با رشد ۱۱۰ درصدی بارش نسبت به سال قبل از چالش آب خارج شده است و وضعیت دریاچه ارومیه نیز با بارش ۲۸ درصد فراتر از نرمال، بهبود یافته است.»
احد وظیفه تصریح کرد: «الگوهای جوّی در کوتاهمدت حاکی از آن است که تا انتهای فروردینماه، سامانه بارشی قابلتوجهی در نقشههای پیشبینی مشاهده نمیشود و تنها یک موج گذرا روز یکشنبه هفته جاری بارشهای محدودی را به همراه خواهد داشت. با این حال، پیشبینیهای فصلی حاکی از وضعیت مطلوب بارندگی در دو تا سه هفته ابتدایی اردیبهشتماه در غرب کشور و فلات مرکزی از جمله تهران است که میتواند بخشی از کسری بارشی اخیر را جبران نماید.
بر این اساس، انتظار میرود وضعیت منابع آبی تهران در انتهای اردیبهشت تا اوایل تابستان، با بهبود حدود ۱۰ تا ۲۰ درصدی نسبت به سال گذشته مواجه شود و ذخایر برفی نیز در وضعیت نسبتاً بهتری قرار گیرند.»
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور ادامه داد: «با این وجود، حتی در صورت تحقق بارش نرمال سالانه ۲۸۰ میلیمتری، تهران همچنان با کسری شدید آب مواجه خواهد بود؛ چرا که استقرار این حجم از جمعیت ساکن در پهنهای با پتانسیلهای اکولوژیکی و اقلیمی محدود، با ظرفیت پایدار محیطزیست منطقه همخوانی ندارد.»
طبق گفته وی، با وجود پیشبینی بارندگی در محدوده نرمال یا اندکی فراتر از آن برای تهران در اردیبهشتماه، بویژه در دو هفته ابتدایی، لیکن شرایط در هفتههای پایانی این ماه ممکن است مجدداً با چالش مواجه شود. در صورت عدم تحقق پیشبینیها و عبور از رخدادهای بارشی قابلتوجه، کسری ۳۶ درصدی فعلی بارش تهران ممکن است تا انتهای دوره به حدود ۴۰ درصد افزایش یابد.
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور گفت: «با توجه به اثرات تجمعی کمبارشی سال گذشته، جبران کامل کسری مخازن آب، حتی با بارندگیهای نرمال در ماههای باقیمانده، بعید به نظر میرسد.
اثرات انباشته خشکسالیهای سالهای اخیر همچنان پابرجاست و منابع آبی کشور، همچون حساب بانکی با برداشتهای مداوم، در وضعیت بدهی هیدرولوژیکی قرار دارند. افزایش برداشت از آبخوانها برای جبران کسری مخازن سطحی، منجر به افت سطح آب زیرزمینی، کاهش میزان آب چاهها و افزایش هزینههای بهرهبرداری شده است. این روند، پایداری منابع آب زیرزمینی را بهطور جدی تهدید میکند و دورنمای مدیریتی روشنی را ترسیم نمینماید.»
