در حافظه موقت ذخیره شد...
کشورهایی که به آمریکا پایگاه نظامی داده اند،چه تکالیفی متوجه شان است؟
سه مسئولیت بین المللی دولت های پیرامونی ایران
هیبت الله نژندی منش، دانشیار حقوق بین الملل در دانشگاه علامه طباطبایی - در نهم اسفند ماه ۱۴۰۴ و در ماه مبارک رمضان، ایالات متحد آمریکا در راستای سیاست «اول اسرائیل» در مشارکت با رژیم صهیونیستی اقدامات مسلحانهای را علیه کشورمان آغاز کرد. در این یادداشت به طور مختصر صرفاً به این مسأله پرداخته خواهد شد که از نظر حقوق بین الملل این اقدامات چگونه توصیف می شوند و حقوق بین الملل چه مسئولیتی را برای مرتکبان در نظر می گیرد. اقدامات صورت گرفته را می توان از دو زاویه حقوق ناظر بر استفاده از زور مسلحانه و حقوق بین الملل بشردوستانه بحث کرد. در این قسمت صرفاً به بررسی این اقدامات از منظر حقوق ناظر بر استفاده از زور مسلحانه پرداخته خواهد شد.
اقدامات صورت گرفته و در حال جریان توسط آمریکا و رژیم صهیونیستی و همچنین اقدام برخی کشورهای همسایه در اجازه دادن به آمریکا برای استفاده از قلمروشان بهعنوان پایگاه را می توان از نظر حقوق بین الملل اقدام تجاوز (یا جنگ تجاوزکارانه) دانست. اقدام تجاوز (یا جنگ تجاوزکارانه) عبارت است از استفاده از زور مسلحانه توسط یک یا چند دولت علیه حاکمیت، تمامیت سرزمینی یا استقلال سیاسی دولت دیگر یا به هر شیوه دیگری که بر خلاف منشور ملل متحد باشد.
بر اساس منشور ملل متحد به موجب بند ۴ ماده ۲، استفاده از زور در روابط نظامی میان دولتها و همچنین تهدید به استفاده از آن ممنوع است. در این خصوص ذکر این نکته لازم است که استفاده از زور نظامی بر خلاف مقررات منشور ملل متحد و مقررات بنیادین حقوق بین الملل مطلقاً ممنوع است. به عبارت دقیق تر، تجاوز علیه دولت یا دولتهای دیگر نقض قاعده آمره در حقوق بین الملل است. تنها در دو مورد در منشور ملل متحد استفاده از زور مسلحانه مجاز است:
الف: ماده ۴۲ منشور: زمانی که شورای امنیت سازمان ملل متحد طبق فصل هفتم و به موجب ماده ۳۹ ابتدا تهدید علیه صلح و امنیت بین المللی، نقض صلح و امنیت
بین المللی یا اقدام تجاوز را احراز نماید و سپس در قالب مواد ۴۱ یا ۴۲ اجازه استفاده از زور نظامی را صادر کند. اقتضای حاکمیت قانون و تفسیر موارد استثنا این است که شورای امنیت باید به طور صریح در تصمیم خود چنین
اجازه ای را بدهد. بدیهی است که چنین اقدامی باید برای حفظ صلح و امنیت بین المللی یا اعاده صلح و امنیت بین المللی یا وادار کردن به عقب نشینی از مرزهای اشغال شده و توقف اقدامات متخلفانه باشد.
ب: ماده ۵۱ منشور: بر اساس این ماده، وقتی حمله مسلحانه ای علیه دولت عضو ملل متحد صورت می گیرد، ممنوعیت توسل به زور یا تهدید به استفاده از آن در بند ۴ ماده ۲، لطمه ای به حق ذاتی دفاع مشروع جمعی یا فردی دولت قربانی وارد نمی کند. به عبارت دیگر، در این موقعیت دولت قربانی از حق ذاتی دفاع مشروع برخوردار است. البته اقدام فردی یا جمعی دولت در مقام دفاع مشروع زمانی متوقف می شود که شورای امنیت اقدامات لازم را برای حفظ صلح و امنیت
بین المللی اتخاذ کرده باشد. بهعلاوه بر اساس این ماده، دولت قربانی اقداماتی را که در این راستا اتخاذ میکند باید بلافاصله به شورای امنیت اطلاع دهد. این اقدامات به هیچ وجه تأثیری بر وظیفه شورا برای حفظ صلح و امنیت بین المللی ندارد.
بنابر آنچه که در فوق گفته شد، می توان گفت اقداماتی که ایالات متحد آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران انجام دادند (و در حال انجام است) به طور صریح در مغایرت آشکار با مقررات صریح منشور است. استناد به دفاع مشروع پیشدستانه نیز در این جا قابل قبول نیست چرا که هیچ خطر قریب الوقوع یا حتمی الوقوع از سوی ایران قابل تصور نبوده که در مقابل آن چاره ای جز توسل به زور مسلحانه نباشد. بر خلاف دولت متجاوز آمریکا و رژیم متجاوز صهیونیستی که سوابق بسیاری در تجاوز و آغاز جنگ های تجاوزکارانه دارند، جمهوری اسلامی ایران و بطور کلی ایران در تاریخ معاصر خود حتی یک نمونه اقدام شروع به جنگ ندارد. از سوی دیگر حتی نهادهای امنیتی خود آمریکا نیز چنین برآوردی نداشتند که ایران درصدد یک حمله قریب یا حتمی الوقوع علیه آمریکا یا رژیم صهیونیستی است. بر عکس، جمهوری اسلامی ایران از نظر حقوقی حق توسل به دفاع مشروع پیشدستانه را داشت حداقل در زمانی که نیروهای آمریکایی در نزدیکی ایران مستقر شدند و با توجه به تهدیدهای جدی دولت آمریکا و همچنین سوابق خطرناک آن بویژه در مورد حمله به ایران در تیرماه و همچنین حمله به ونزوئلا امکان یک حمله
حتمی الوقوع وجود داشت. از جمله مواردی که به موجب قطعنامه ۳۳۱۴ مجمع عمومی در خصوص تعریف تجاوز مصداق عمل تجاوز یا جنگ تجاوزکارانه است - منصرف از اینکه جنگ اعلام شده باشد یا نه، بویژه در خصوص جنگ تحمیلی فعلی - می توان به موارد زیر اشاره کرد:
الف: تهاجم یا حمله نیروهای مسلح یک یا چند دولت به دولت دیگر
تردیدی نیست که نیروهای مسلح ایالات متحد آمریکا و رژیم صهیونیستی حملات را بر خلاف هر گونه مجوز قانونی علیه کشورمان شروع کردند و متأسفانه کماکان ادامه دارد.
ب: بمباران قلمرو دولت دیگر توسط نیروهای مسلح یک یا چند دولت یا استفاده از هر نوع سلاحی توسط یک یا چند دولت علیه قلمرو دولت دیگر
نیروهای مسلح ایالات متحد آمریکا و رژیم صهیونیستی در موارد متعدد نقاط مختلفی را در قلمرو کشورمان بمباران کردند و همچنین از موشک و پهپاد علیه کشورمان نیز استفاده کردند.
ج: اقدام یک دولت در اجازه دادن به قلمرو خود که در اختیار دولت دیگر قرار داده است مبنی بر اینکه از آن برای تدارک و اجرای اقدام تجاوز علیه دولت ثالث استفاده شود
در برخی از دولتهای همسایه، ایالات متحده آمریکا دارای پایگاه نظامی است. به عبارت دقیق تر این دولتها بخشی از قلمرو خود را در اختیار دولت آمریکا قرار دادند. ایالات متحده آمریکا از این قلمرو برای اجرای اقدام تجاوز علیه قلمرو جمهوری اسلامی ایران استفاده کرده است. بنابراین اقدام این دولتها، جدای از اقدام خود ایالات متحده آمریکا، اقدام به تجاوز است. اگر چه لزوماً هر اقدام تجاوزی حمله مسلحانه نیست، اما می تواند موجد مسئولیت بینالمللی دولت میزبان شود. بهعلاوه در احراز مسئولیت کیفری برای جنایت تجاوز نیز باید این نکته را مد نظر داشت. اما در عین حال این نکته را نباید فراموش کرد که حمله مسلحانه ایالات متحده آمریکا علیه کشورمان از این پایگاهها بوده و بنابراین جمهوری اسلامی ایران به طور ذاتی از حق دفاع مشروع برای پاسخگویی نسبت به این حمله و از بین بردن منشا آن برخوردار است. بنابراین، اقدامات مسلحانه ایران علیه پایگاههای امریکا در کشورهای همسایه نباید بهعنوان حمله به خود آن کشورها تلقی شود بلکه باید حمله به ایالات متحد آمریکا تلقی شود چرا که در آن پایگاه نیروهای مسلح آمریکا حضور دارند که نماد حاکمیت آمریکا هستند.
۲. مسئولیت بین المللی
در قبال اقدام تجاوز
در خصوص مسئولیت طبق حقوق بین الملل می توان از دو نوع مسئولیت در اینجا صحبت کرد:
الف: مسئولیت بین المللی
خود این نوع مسئولیت را باید در دو بخش بحث کرد:
نخست: مسئولیت بین المللی دولت
بهموجب حقوق بین الملل، هر عمل متخلفانه بین المللی دولت موجد مسئولیت بین المللی آن دولت است. بنابراین اقدام ایالات متحده آمریکا و همچنین رژیم صهیونیستی که به طور آشکارا بر خلاف و نقض حقوق بین الملل باشد منجر به مسئولیت بین المللی می شود. افزون بر آن، اقدام دولتهای میزبان نیز یک عمل متخلفانه بین المللی است چرا که آنها علم و اطلاع داشتند که از قلمرو آنها برای ارتکاب یک عمل متخلفانه بین المللی استفاده می شود و بنابراین دارای مسئولیت هستند. اثر این مسئولیت این است که همه دولتهای مسئول باید بلافاصله عمل متخلفانه خود را پایان دهند و نقض حقوق بین الملل را متوقف سازند. بهعلاوه دولتهای میزبان باید بطور قاطع و جدی مخالفت خود را با حضور این نیروها و استفاده از قلمرو آنها برای یک عمل متخلفانه بین المللی اعلام کنند. تا زمانی که این عمل متخلفانه وجود دارد مسئولیت آنها نیز پابرجاست.
افزون بر توقف عمل، ملزم به جبران خسارتها هستند. علاوه بر جمهوری اسلامی ایران، به نظرم دیگر کشورها نیز
می توانند به مسئولیت بین المللی دولتهای متخلف استناد کنند چرا که ممنوعیت عمل تجاوز یک قاعده آمره است. ماده ۴۸ طرح مسئولیت بین المللی دولت این مسأله را پیش بینی کرده است. به موجب بند این ماده، «هر دولتی غیر از دولت زیان دیده حق دارد تا مسئولیت بین المللی دولت دیگر را بر طبق بند ۲ مطرح نماید.»
از نظر حقوق بین الملل، یک دولت ممکن است تعهدی را در قبال صرفاً یک دولت دیگر بپذیرد و گاهی ممکن است دولت تعهدی را در قبال جامعه بین المللی در کل بر عهده بگیرد. این نوع تعهدات را تعهدات ارگاامنس یا تعهد در مقابل همه می گویند. ممنوعیت تجاوز در زمره این تعهدات است. اتفاقاً جمهوری اسلامی ایران باید بحث تجاوز را از این منظر دنبال کند و نه تنها در رابطه با خود بلکه در حمایت از قاعده منع تجاوز بهعنوان یک تعهد عام الشمول دولتهای بیشتری را با خود همراه کند. بر اساس چنین مبنایی است که آفریقای جنوبی دعوایی را علیه رژیم صهیونیستی در خصوص نسل زدایی در غزه در دیوان بین المللی دادگستری به ثبت رسانده است.
دوم: مسئولیت سازمان های بین المللی (بویژه سازمان ملل متحد
و احتمالاً شورای همکاری خلیج فارس)
شورای امنیت طبق ماده ۲۴ منشور ملل متحد مسئولیت اولیه حفظ صلح و امنیت بین المللی را برعهده دارد. با وجود اعلام صریح و از مدتها پیش توسط دولت آمریکا و همچنین تهدیدهای رژیم و همچنین اعزام نیروهای آمریکا به منطقه شورای امنیت هیچ اقدامی در خصوص پیشگیری از نقض صلح و امنیت بین المللی انجام نداد. حتی پس از انجام عمل تجاوز، باز هم شورای امنیت در انجام وظیفه خود کوتاهی کرده است. بر اساس ماده ۳۹ شورای امنیت باید وضعیت تهدید علیه صلح، نقض صلح و امنیت بین المللی و عمل تجاوز را احراز نماید و بهعلاوه طبق مواد ۴۱ و ۴۲ اقدامات مقتضی را در خصوص دولت یا دولتهای متخلف اتخاذ نماید. بنابراین، به موجب حقوق
بین الملل این شورا و سازمان در مجموع دارای مسئولیت بین المللی است. چنین مسئولیتی می تواند متوجه شورای همکاری خلیج فارس نیز باشد. این شورا می توانست از دولتهای عضو بخواهد که اجازه ندهند از پایگاههای خود برای ارتکاب عمل تجاوز استفاده شود.
ب: مسئولیت کیفری فردی
در قبال عمل تجاوز
اینکه در نتیجه اقدام تجاوز، جنایات جنگی یا جنایات علیه بشریت نیز ارتکاب یافته است، تردیدی نیست. در نوشته دیگری درباره مسئولیت بین المللی و کیفری در خصوص نقض های شدید حقوق بین الملل بشردوستانه و جنایات جنگی بحث خواهد شد. بنابراین در این جا تمرکز بر مسئولیت کیفری در خصوص جنایت تجاوز است. در جایی که اثبات شود عمل تجاوز صورت گرفته است، اگر این عمل توسط فردی که عملاً نسبت به عمل سیاسی یا نظامی دولت کنترل یا هدایت دارد، انجام شده باشد و آن عمل از حیث ویژگی، شدت و گستره نقض فاحش منشور ملل متحد باشد، جنایت تجاوز قلمداد می شود.
بدون تردید آن چه که توسط مقامات آمریکایی و رژیم صهیونیستی و همچنین مقامات کشورهایی که قلمرو خود را در اختیار این کشورها قراردادند، انجام شده ویژگی های جنایت تجاوز را دارد و می توان در مراجع صلاحیتدار ملی و بین المللی مسئولیت کیفری مقامات مسئول را دنبال کرد. تصویب لایحه جنایات
بین المللی می تواند گام مهمی برای اعمال صلاحیت توسط محاکم جمهوری اسلامی ایران باشد. بهعلاوه در مورد کشورهای مسئول که اساسنامه دیوان و صلاحیت دیوان نسبت به جنایت تجاوز را پذیرفته اند نیز امکان ارجاع وضعیت وجود دارد.
بنابر دکترین تقارن مسئولیت، امکان طرح هر سه مسئولیت وجود دارد. طرح مسئولیت بین المللی دولت مانع طرح مسئولیت
بین المللی سازمان و مسئولیت کیفری فردی نخواهد شد.
بنابر آن چه که گفته شد حقوق بین الملل بخوبی معیارها و قواعد را مشخص کرده است. اقدام ایالات متحد آمریکا، رژیم صهیونیستی و برخی کشورهای همسایه اقدام تجاوز و عمل متخلفانه بین المللی است که موجد مسئولیت بین المللی و مسئولیت کیفری است. اما این که سیاستمداران غرب و مجریان حقوق بین الملل دچار فساد هستند و اعتقادی به اخلاق و قانون ندارند، و بهعلاوه سازوکارهای اجرای این حقوق ضعف دارند، بحث دیگری است. کسانی که در باتلاق جزیره آپستین تا گردن فرو رفته اند، هرگز پای بر مدار قانون و اخلاق نمی نهند. آنها نه تنها اخلاق و قانون را زیر پا می گذارند که بشریت را به راحتی و بهعنوان سرگرمی لگدمال می کنند آن گونه که در جزیره معروف کودکان را به بردگی جنسی گرفتند.
