ادغام ایرلاینها در دنیا قاعده است، اما در ایران هنوز یک چالش است
پرواز با ناوگان نحیف ممنوع!
سهیلا یادگاری
گروه اقتصادی
در حالی که صنعت هوایی در بسیاری از کشورهای جهان طی سالهای گذشته به سمت تمرکز، ادغام و شکلگیری ایرلاینهای بزرگ و قدرتمند حرکت کرده، بازار هوایی ایران با پدیدهای متفاوت روبهروست؛ تعدد شرکتهای هواپیمایی کوچک با ناوگان محدود. شرایطی که حالا سیاستگذار هوایی کشور را به فکر بازنگری در ضوابط صدور مجوز واداشته و بحث ادغام ایرلاینها را دوباره به صدر اخبار آورده است.
طبق مقررات صنعت هوایی کشور، تأسیس شرکت هواپیمایی با حداقل ۳ فروند هواپیما مشمول صدور مجوز از سوی سازمان هواپیمایی کشوری بوده است. اما اخیراً ابوذر شیرودی، رئیس سازمان هواپیمایی کشوری اعلام کرده که آییننامه و ضوابط صدور مجوز فعالیت شرکتهای هواپیمایی تغییر کرده و دارا بودن حداقل ۵ فروند هواپیما از الزامات جدید صدور مجوز است. به گفته او، ایرلاینهایی که تعداد هواپیماهای در اختیارشان کمتر از این عدد باشد، باید ناوگان خود را افزایش دهند، در غیر اینصورت، به سمت ادغام با شرکتهای دیگر حرکت کنند.
رئیس سازمان هواپیمایی کشوری تأکید کرده است که این ضوابط جدید، هم شامل درخواستهای جدید برای تأسیس ایرلاین میشود و هم شرکتهایی را در بر میگیرد که پیش از این با ضوابط قبلی فعالیت خود را آغاز کردهاند. بر این اساس، شرکتهای موجود باید تا پایان برنامه هفتم توسعه، خود را با الزامات آییننامه جدید تطبیق دهند. با این حال، همین اعلام موضع، پرسشهای مهمی را به دنبال داشته است؛ اگر ایرلاینی نتواند ناوگان خود را افزایش دهد یا به سمت ادغام نرود، سرنوشت آن چه خواهد شد؟ آیا سازمان هواپیمایی کشوری مجوز فعالیت این شرکتها را لغو میکند؟
ایران؛ بازار پرایرلاین اما کمتعادل
براساس اطلاعات وزارت راه و شهرسازی، در حال حاضر ۳۲ شرکت هواپیمایی داخلی در کشور فعالیت میکنند؛ رقمی که نسبت به سال ۱۳۹۸، افزایش ۱۲ ایرلاین جدید را نشان میدهد. بخش عمده این شرکتها با ناوگان محدود وارد بازار شدهاند. هدف از صدور مجوز برای این ایرلاینهای کوچک، افزایش عرضه صندلی پروازی و پاسخ به رشد تقاضا در سالهای اخیر بوده است.
اما واقعیت این است که با وجود افزایش تعداد ایرلاینها، مشکل تعادل عرضه و تقاضا، بویژه در ایام اوج سفر، همچنان پابرجاست. از سوی دیگر، افزایش تعداد شرکتها با رشد تخلفات در این بخش نیز همراه بوده است؛ بهگونهای که هر ساله سازمان هواپیمایی کشوری و دستگاههایی مانند تعزیرات، موارد متعددی از تخلفات بویژه در حوزه فروش بلیت را رسانهای میکنند.
قوانین داخلی چه میگوید؟
علیرضا منظری، کارشناس صنعت هوایی، در گفتوگو با «ایران» تغییر ضوابط تأسیس ایرلاینها را از اختیارات سازمان هواپیمایی کشوری میداند، اما بر یک نکته حقوقی مهم تأکید میکند: «قانون عطف به ماسبق نمیشود.» او میگوید: «ایرلاینهایی که پیش از تغییر ضوابط تأسیس شدهاند، اگر تعداد ناوگانشان کمتر از ۵ فروند هواپیما باشد و برای ادغام اقدام نکنند، لزوماً مرتکب تخلف نشدهاند و نمیتوان این الزام را به صورت قهری به آنها تحمیل کرد.»
استانداردهای جهانی و تفاوت ایران
منظری با اشاره به یکسان بودن استانداردهای بینالمللی پرواز در همه کشورها میافزاید: «تفاوت کشورها بیشتر در دستورالعملهای تأسیس ایرلاین و مدل فعالیت شرکتهاست. در دنیا انواع مختلفی از ایرلاینها وجود دارد؛ از شرکتهای باری گرفته تا ایرلاینهای منطقهای، محلی، بینالمللی یا تفریحی.» او ادامه میدهد: «در ایران نیز شرکتهای هواپیمایی براساس مقررات داخلی دستهبندی شدهاند و متناسب با نوع فعالیت، اجازه پرواز دارند. پیش از این حداقل تعداد ناوگان برای دریافت مجوز ۳ فروند بود، اما اکنون این عدد به ۵ فروند افزایش یافته است.»
ادغام به تنهایی کافی نیست
این کارشناس صنعت هوایی، علت تعیین حداقل 3 فروند هواپیما برای دریافت مجوز فعالیت را عدم کفایت سرمایه عنوان کرد و گفت: «با توجه به شرایط اقتصادی و تحریمها، دولت نمیتوانست شرکت با تعداد بالای هواپیما تأسیس کند، بنابراین به بخش خصوصی اجازه داد برای پاسخ به تقاضا، ایرلاین با تعداد کم ناوگان، تأسیس کند. تأسیس ایرلاینهای کوچک تا اندازهای توانست مشکل عرضه را حل کند. اکنون مقررات تأسیس ایرلاین از مالکیت 3 فروند به 5 فروند هواپیما تغییر کرده است، اما شرکتهایی که با قانون قبلی تأسیس شدهاند، با توجه به اینکه قانون عطف به ماسبق نمیشود، میتوانند با همان شرایط فعال باشند.»
وی گفت: «شرکتهای دولتی امکان ادغام دارند اما با توجه به قانون تجارت، اجبار شرکتهای خصوصی به ادغام غیرقانونی است مگر اینکه قانون جدید وضع شود البته در همه کشورها، ایرلاینهای بخش خصوصی با توجه به فعالیت و وضعیتی که در بازار دارند، بعد از مدتی برای حفظ منافع، با شرکتهای بزرگتر ادغام میشوند یا سهام خود را به این شرکتها میفروشند.»
منظری با تأکید بر اینکه سازمان هواپیمایی، سیاستگذار این صنعت است، افزود: «اکنون با توجه به اینکه تعداد ایرلاینها زیاد شده، این سازمان قصد دارد تعداد آن را متعادل کند، اما هر سیاست جدیدی باید از مجرای قانونی اجرا شود.»
تجربه جهانی؛ ادغام داوطلبانه
منظری با اشاره به تجربه سایر کشورها میگوید: «در بازارهای رقابتی، ایرلاینهای کوچک معمولاً برای بقا، خودشان تصمیم به ادغام یا فروش سهام به شرکتهای بزرگتر میگیرند. اما در ایران، به دلیل تحریمها، محدودیت سرمایه و همچنین کمبود عرضه نسبت به تقاضا، رقابت واقعی شکل نگرفته و حتی ایرلاینهای کوچک نیز امکان ادامه فعالیت دارند؛ بنابراین انگیزهای برای ادغام احساس نمیکنند.»
بخش خصوصی موافق نظر دولت
مقصود اسعدی سامانی، دبیر انجمن شرکتهای هواپیمایی، با اعلام موافقت این شرکت با دستورالعمل جدید سازمان هواپیمایی کشوری برای افزایش تعداد ناوگان در اختیار ایرلاینها، گفت: «موضوع افزایش حداقل ناوگان، یک دستورالعمل درونسازمانی است و قانون بالادستی محسوب نمیشود؛ بنابراین امکان اصلاح و تغییر آن وجود دارد.»
وی گفت: «پیش از این نیز طبق دستورالعمل سازمان هواپیمایی، مجوز تأسیس ایرلاین با مالکیت 5 فروند هواپیما صادر میشد اما در دوره قبل، دستورالعمل تعداد ناوگان برای تأسیس ایرلاین از 5 فروند از طرف رئیس سازمان هواپیمایی، به 3 فروند کاهش یافت.»
دبیر انجمن شرکتهای هواپیمایی، با اشاره به اینکه تأسیس ایرلاین به توانمندی بالای مالی و فنی نیاز دارد، گفت: «سرمایهگذاری زیادی نیاز است تا ایرلاینها خدمات کامل ارائه دهند، با توجه به کمبود نیروی انسانی متخصص در این صنعت و همچنین مشکلات اقتصادی و مالی شرکتها بخصوص در شرکتهای بزرگ، عمدتاً نیروهای متخصص شرکتهایی که فعال هستند با پیشنهاد مزایای بیشتر، به سمت شرکتهای تازهتأسیس سوق پیدا میکنند و این موضوع باعث شده ثبات نیروی انسانی در صنعت هوایی با مشکل مواجه شود، به دلیل همین مشکلات، سازمان هواپیمایی درصدد تغییر دستورالعمل تأسیس ایرلاینهاست.»
دبیر انجمن شرکتهای هواپیمایی با اشاره به تدوین دستورالعمل جدید صنعت هوایی در چهارچوب قانون برنامه، میگوید: «این دستورالعمل در کمیسیون تخصصی دولت در حال بررسی است و انجمن پیشنهادهایی برای بهبود عملکرد صنعت ارائه کرده که یکی از آنها افزایش حداقل تعداد هواپیما برای تأسیس ایرلاین است؛ عددی که حتی میتواند بیش از ۵ فروند در نظر گرفته شود.»
مسیر پیشرو
واقعیت این است که صنعت هوایی ایران در نقطهای قرار گرفته که ادامه وضعیت فعلی، یعنی تعدد ایرلاینهای کوچک با ناوگان محدود، نه به افزایش پایدار عرضه منجر شده و نه کیفیت خدمات را بهبود بخشیده است. تجربه جهانی نشان میدهد ادغام، اگرچه راهحل نهایی نیست، اما بخشی از مسیر اصلاح بازار هوایی است؛ مسیری که در ایران، بیش از هر چیز، به چهارچوب حقوقی شفاف، سیاستگذاری پایدار و اصلاح مدیریت صنعت نیاز دارد.
