یاسمن صادق شیرازی
گروه خودرو

بازار خودرو در شرایطی به سمت افزایش واردات و عرضه خودروهای برقی حرکت کرد که هم‌زمان با چالش کمبود برق، ضعف زیرساخت‌های شارژ و تردید مصرف‌کنندگان روبه‌روست. اما فراتر از جذابیت فناوری، پرسش اصلی برای خریدار ایرانی همچنان پابرجاست؛ آیا این خودروها با توجه ‌به هزینه، زیرساخت و ریسک‌های موجود می‌توانند به انتخابی عملی و اقتصادی تبدیل شوند؟
 
نگاهی به تجربه جهانی
درباره خودروهای برقی
خودروهای برقی در سال‌های اخیر به یکی از محورهای اصلی سیاست‌گذاری حمل‌ونقل در جهان تبدیل شده‌اند. نگاهی به بازارهای جهانی نشان می‌دهد حتی با وجود تغییر سیاست‌ها، روند کلی فروش خودروهای برقی صعودی بوده است.
امیرحسام ریاضت، متخصص خودروهای برقی در این باره به «ایران» می‌گوید: «طبق داده‌های AutoWeek، فروش خودروهای برقی در سطح جهانی طی چند سال گذشته افزایشی بوده است؛ به‌طوری‌که در سال ۲۰۲۴ بیش از ۱۷ میلیون دستگاه خودروی برقی در جهان فروخته شد که نسبت به سال قبل بیش از ۲۵ درصد رشد نشان می‌دهد. همچنین، برآورد داده‌های سال ۲۰۲۵ حاکی است، فروش جهانی خودروهای برقی به بیش از ۲۰ میلیون دستگاه رسیده که معادل تقریباً ۲۰ درصد رشد سالانه بوده است.»
این کارشناس خودروهای برقی معتقد است، «با وجود مواضع انتقادی مقطعی از سوی دونالد ترامپ، بازار خودروهای برقی در ایالات متحده افت ساختاری را تجربه نکرده است. به‌طوری‌که بازار آمریکا در سال ۲۰۲۴ بیش از ۱.۳ میلیون دستگاه خودروی برقی فروخته که نسبت به سال‌های پیش رشد داشته است. هرچند تغییرات و کاهش برخی انگیزه‌های مالی در اوایل ۲۰۲۵ باعث شده رشد فروش در برخی دوره‌ها به‌صورت جزئی افت کند، اما همچنان تحلیل‌ها نشان می‌دهد میزان فروش در سطوح بالا باقی مانده است.»
 
آلودگی کمتر، اما نه صفر
یکی از محورهای اصلی دفاع از خودروهای برقی، کاهش آلودگی هواست. منتقدان اما به آلایندگی غیرمستقیم این خودروها اشاره می‌کنند؛ از سایش تایر گرفته تا باتری آن‌ها. این کارشناس خودروهای برقی، تأکید می‌کند: «گرچه خودروهای برقی عاری از هرگونه آلایندگی نیستند، اما مقایسه آنها با خودروهای بنزینی باید نسبی باشد، نه مطلق.» او به بررسی‌ها و مطالعات جهانی در این باره اشاره می‌کند و می‌گوید: «در برخی برآوردها، آلایندگی چندین خودروی بنزینی با یک خودروی برقی مقایسه می‌شود. این نگاه، بویژه در شرایطی که کلان‌شهرهای ایران هر ساله با بحران آلودگی هوا مواجه‌اند، اهمیت ویژه‌ای دارد. از این منظر، خودروی برقی نه یک راه‌حل کامل، بلکه ابزاری برای کاهش بخشی از فشار زیست‌محیطی است.»
 
اول خودرو آمد، بعد زیرساخت
در بسیاری از کشورها، توسعه این خودروها با سرمایه‌گذاری سنگین در زیرساخت شارژ، مشوق‌های مالیاتی و اصلاح الگوی تولید برق همراه بوده است. در ایران اما به نظر می‌رسد، ورود این خودروها هنوز فاقد یک نقشه‌راه شفاف است. اگرچه دولت سال گذشته با تعیین تعرفه ۴ درصدی برای خودروهای برقی، تلاش کرد عزم خود را برای تشویق به استفاده از این خودروها نشان دهد، اما همچنان مصرف‌کنندگان هراس کمبود زیرساخت و جایگاه‌های شارژ در سطح شهر را دارند. این کارشناس خودروهای برقی نیز بزرگ‌ترین مانع توسعه این خودروها در بازار را نبود زیرساخت لازم می‌داند و تأکید می‌کند: «اگرچه حضور خودروهای برقی از منظر محیط‌زیستی و حتی اقتصادی یک الزام است، اما مسأله اصلی فاصله میان ورود خودرو و آمادگی بستر استفاده است؛ فاصله‌ای که اگر پر نشود، می‌تواند این فناوری را به تجربه‌ای پرریسک برای مصرف‌کننده تبدیل کند.»
شبکه ایستگاه‌های شارژ عمومی نه‌تنها گسترده نیست، بلکه توزیع جغرافیایی متعادلی هم ندارد؛ بنابراین در ایران، مصرف‌کننده با عدم قطعیت مواجه است؛ عدم قطعیتی که مستقیماً بر تصمیم خرید اثر می‌گذارد. به گفته ریاضت، «تعداد ایستگاه‌های شارژ در کشور بسیار محدود است و همین موضوع، ریسک استفاده از خودروهای برقی را بالا می‌برد. حتی اگر مصرف‌کننده‌ای از نظر مالی توان خرید خودروی برقی را داشته باشد، آگاهی از نبود زیرساخت کافی می‌تواند او را از این تصمیم منصرف کند. به بیان دیگر، مسأله فقط وجود خودرو نیست، بلکه اطمینان از امکان استفاده است.»
این کارشناس برای توضیح وضعیت زیرساختی کشور، به مقایسه با ترکیه اشاره می‌کند و می‌گوید: «مقایسه با کشوری مانند ترکیه نشان می‌دهد توسعه شبکه شارژ باید هم‌پای رشد بازار خودرو پیش برود. ترکیه با استقرار بیش از ۱۱ هزار ایستگاه شارژ عمومی و حدود ۳۰ هزار پریز شارژ فعال، موفق شده است هم‌زمان با رشد بازار خودروهای برقی، زیرساخت متناسب را نیز توسعه دهد؛ در حالی که در ایران زیرساخت شارژ خودروهای برقی همچنان در مرحله آغازین و پایلوت قرار دارد. برآوردها از وجود کمتر از ۱۰۰ ایستگاه شارژ عمومی فعال و حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ پریز شارژ حکایت دارد.»
این شکاف زیرساختی تنها یک کمبود فنی نیست، بلکه به مسأله اعتماد عمومی گره خورده است. او با هشدار نسبت به پیامد این وضعیت می‌گوید: «خریدار ایرانی که تجربه‌ای طولانی از نوسانات و محدودیت‌های واردات دارد، پیش از هر تصمیمی به ریسک آن فکر می‌کند؛ بنابراین نبود شبکه گسترده شارژ این ریسک را تشدید می‌کند و باعث می‌شود از تصمیم خرید خودروی برقی منصرف شود.»
 
مزیت پنهان خودروهای برقی
در کنار زیرساخت، مسأله هزینه نیز یکی از محورهای تصمیم‌گیری مصرف‌کننده است. ریاضت معتقد است، «اگر هزینه‌ خودروهای برقی به‌درستی محاسبه شود، این خودروها در مقایسه با خودروهای بنزینی مقرون‌به‌صرفه‌ترند.» او به حذف هزینه‌هایی مانند تعویض روغن، کاهش استهلاک قطعات و هزینه‌های جاری کمتر اشاره می‌کند و می‌گوید: «کاهش این هزینه‌ها از جمله مزایای استفاده از خودروهای برقی است که در بلندمدت خود را نشان می‌دهد.»
بااین‌حال، او تأکید می‌کند: «باتری، گران‌ترین بخش خودروی برقی است و سهم بالایی از قیمت نهایی خودرو را تشکیل می‌دهد. موضوعی که باعث شده نگرانی درباره خرابی یا افت عملکرد باتری به یکی از دغدغه‌های اصلی خریداران تبدیل شود؛ دغدغه‌ای که در غیاب پوشش بیمه‌ای مشخص، تشدید می‌شود.»
این کارشناس از نبود پوشش بیمه‌ای برای باتری خودروهای برقی انتقاد می‌کند و می‌گوید: «با توجه‌ به گرانی هزینه باتری، یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های خریداران همین مسأله است که با تلاش‌های فراوان یکی از پلتفرم‌های تخصصی این حوزه یکی از بیمه‌ها این هزینه را در بیمه‌نامه‌های خود قرار داد.»

برش

چالش شارژ خودروها در زمان خاموشی

ایران در سال‌های اخیر با ناترازی جدی در تولید و مصرف برق روبه‌رو بوده و خاموشی‌های دوره‌ای، بویژه در تابستان، به بخشی از زندگی روزمره شهروندان بدل شده است. ریاضت با اشاره به چالش شارژ خودروها در زمان قطعی برق، تأکید می‌کند: «در این شرایط می‌توان با استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر مانند پنل‌های خورشیدی خانگی و سامانه‌های ذخیره انرژی، تا حدودی این مشکل را برطرف کرد.»
فراتر از زیرساخت و هزینه، ریاضت به یک مانع به ظاهر کم‌اهمیت اما تعیین‌کننده اشاره می‌کند و آن ذهنیت مصرف‌کننده است. او می‌گوید: «خودروهای برقی هنوز از ذهن مردم عبور نکرده‌اند و با مجموعه‌ای از ترس‌ها و ابهام‌ها همراه‌اند؛ از نگرانی بابت شارژ در مسیر گرفته تا هزینه تعمیرات و خدمات پس از فروش.»
او این وضعیت را با تجربه ورود تلفن همراه به ایران مقایسه می‌کند. زمانی که فناوری جدید با تردید و بی‌اعتمادی مواجه بود، اما به‌تدریج و با افزایش آگاهی عمومی، به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شد. به گفته این کارشناس خودروهای برقی، «خودروهای برقی نیز نیازمند همین فرآیند فرهنگ‌سازی‌اند؛ فرآیندی که بدون اطلاع‌رسانی دقیق و تجربه عملی موفق شکل نخواهد گرفت.»