سمیه افشین‌فر
گروه اجتماعی

شهرهای دوستدار سالمندان، شهرهایی هستند که در آن شهروندان سالمند همانند همه شهروندان می‌توانند در شهر زندگی ‌کنند و فعالیت اجتماعی داشته باشند. طبق آمارها کشورمان در حال ورود به مرحله سالمندی است به همین دلیل لزوم توجه به مسائل سالمندان و دسترس‌پذیر بودن شهرها برای فعالیت‌های اجتماعی این افراد یکی از موضوعاتی است که باید به آن توجه کرد. تاکنون شهرهای شیراز، مشهد و تبریز در ردیف شهرهای دوستدار سالمند قرار گرفته‌اند و 16 شهر دیگر قرار است به این لیست بپیوندند. به گفته کارشناسان سالمندی تا چند سال دیگر 31 درصد جمعیت کشور بالای 60 سال خواهند بود. با این اوصاف باید طراحی، زیرساخت‌ها، خدمات و فرهنگ اجتماعی شهرها مطابق با نیازها، توانایی‌ها و محدودیت‌های افراد سالمند شکل گرفته باشد و زندگی فعال، ایمن و باکیفیت را برای آنها فراهم ‌کند. در دنیا شهرهای دوستدار سالمند زیادی وجود دارند؛ شهرهای دوستدار سالمند، محیطی را وعده می‌دهند که در آن شهروندان پا به سن گذاشته همانند همه شهروندان در شهر زندگی می‌کنند. به گفته مجید فولادیان، رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور در دی‌ماه قرار بود چند شهر دوستدار سالمند با حضور نهادهای بین‌المللی به شهرهای جهانی بپیوندند. او در این مورد به «ایران» می‌گوید: «پروژه شهرهای دوستدار سالمند با کمک نهادهای بین‌المللی شروع شده است. امسال قرار بود در دی‌ماه مقدمات پیوستن به شهرهای دوستدار سالمند را فراهم کنیم و کم‌کم 16 شهر کشورمان که طرح‌های پایلوت در آنها انجام شده است به شهرهای دوستدار سالمند جهانی ملحق شوند. متأسفانه به دلیل حوادثی که به وجود آمد این اتفاق نیفتاد و نتوانستیم برنامه بین‌المللی را که قرار بود در اهواز اجرا شود، اجرا کنیم. امیدوارم در اردیبهشت سال آینده بتوانیم این برنامه را برگزار کنیم و شهرهای دوستدار سالمند به شهرهای جهانی ملحق شوند.» فولادیان با بیان اینکه در این پروژه 8 متغیر اساسی بررسی می‌شود تا وضعیت متغیرها در هر شهر مشخص شود، توضیح می‌دهد: «متغیرهایی از قبیل فضای شهری، خانه‌های اقامت طولانی مدت، حمل و‌نقل اطلاعات و ارتباطات و ابعادی از این دست مورد بررسی قرار می‌گیرند. سعی کرده‌ایم در این شهرها اقداماتی برای بهبود فضای شهری انجام شود و ما هم بتوانیم به این وسیله شهر را هم برای سالمندان و هم برای بقیه شهروندان زیست‌پذیر کنیم.» رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور می‌گوید: «به نظرم شهر وقتی برای سالمندان محیطی مناسب باشد، برای همه گروه‌ها محیط مناسبی خواهد بود. شهر دوستدار سالمند شهر دوستدار انسان است و قرار است به این سمت حرکت کنیم؛ البته مجری واقعی شهرداری‌ها هستند و باید به این سمت بروند که شهرها را به سمت شهرهای دوستدار سالمند ببرند.» فولادیان با بیان اینکه افزایش جمعیت سالمند به‌خودی خود می‌تواند حتی یک فرصت باشد، می‌گوید: «سالمندی وقتی بحران می‌شود که سرعت سالمند شدن جامعه بسیار بیشتر از سرعت آماده شدن نظام‌های حمایتی، اقتصادی و اجتماعی است.» او می‌گوید: «اگر جامعه‌ای سالمند شود اما نظام سلامت آن همچنان بیماری‌محور و نه پیشگیرانه باشد، نظام بازنشستگی‌اش ناپایدار و ناکافی باشد، مسکن، حمل‌ونقل و شهرها برای سالمندان طراحی نشده باشند و خانواده‌ها بدون حمایت رها شوند، آن‌گاه با انباشته شدن آسیب‌ها در سال‌های پایانی زندگی افراد، بدون اینکه جامعه ابزار پاسخگویی به آن را داشته باشد، مواجه می‌شویم و سالمندی به یک مسأله ساختاری و فراگیر تبدیل می‌شود.»
به نظر رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور، هنوز سیاست‌ها با تحولات جمعیتی هم‌سرعت نیست. در بسیاری از اقدامات موجود به شکل بخشی‌ عمل می‌شود یعنی هر دستگاه جداگانه عمل می‌کند؛ همچنین بسیاری از اقدامات واکنشی هستند یعنی بعد از بروز مسأله وارد می‌شوند و اقدامات شروع می‌شود. از سوی دیگر همین فعالیت‌ها هم کوتاه‌مدت‌ هستند. فولادیان می‌گوید: «اولین بحرانی که با آن مواجه می‌شویم، بحران معیشت و استقلال اقتصادی سالمندان خواهد بود.  سالمندی که درآمد کافی ندارد، به‌سرعت با مشکلات دیگری مانند ناتوانی در تأمین خدمات درمانی، وابستگی به خانواده، انزوا، احساس سربار بودن و در نهایت فشار مضاعف بر اعضای خانواده به‌ویژه زنان مواجه می‌شود. بعد از آن، بحران مراقبت و تنهایی سالمندان خود را نشان می‌دهد؛ موضوعی که فقط فرد سالمند را درگیر نمی‌کند بلکه کل شبکه خانوادگی و اجتماعی را فرسوده می‌کند.»

شاخص‌های بین‌المللی شهر دوستدار سالمند
سازمان جهانی بهداشت (WHO) از سال 2007 شبکه‌ای به نام Global Network for Age-friendly Cities and Communities ایجاد کرده که شامل بیش از هزار شهر مثل توکیو، لندن، بارسلونا و سئول از سراسر دنیاست. این نهاد 8 شاخص اصلی را معرفی کرده است. بر اساس معیارهای پیشنهادی سازمان جهانی بهداشت (WHO) شهری دوستدار سالمند است که در چند محور اصلی فعالیتی را انجام داده باشد. سهیلا محمدی، کارشناس امور سالمندان در مورد این محورها به «ایران» می‌گوید: «محیط فیزیکی و دسترسی یکی از اولین مواردی است که باید مورد ارزیابی قرار بگیرد به این معنا که پیاده‌روهای شهر باید ایمن، عریض و بدون مانع باشند. رمپ، آسانسور و وسایل حمل‌ونقل عمومی مناسب برای ویلچر هم باید در فضاهای شهری موجود باشد. همچنین در پارک‌ها و فضاهای عمومی، صندلی، سایه‌بان و سرویس‌های بهداشتی مناسب این افراد تعبیه شود و معابر از ایمنی و روشنایی کافی برخوردار باشند.» به اعتقاد این کارشناس سالمندی مرحله دوم عرصه حمل‌ونقل عمومی است. «اتوبوس‌ها و تاکسی‌ها باید کف پایین یا صندلی‌های مخصوص سالمندان داشته باشند. همچنین برای سالمندانی که ممکن است دچار مشکلات شنوایی باشند باید اطلاع‌رسانی واضح مسیرها و توقف‌ها در وسایل حمل‌و‌نقل عمومی انجام شود. تخفیف در هزینه حمل‌ونقل برای بازنشستگان یکی دیگر از موارد مورد تأکید در شهرهای دوستدار سالمندان قلمداد می‌شود.» به نظر محمدی در مرحله سوم باید برای مسکن و محله افراد سالمند فکری کرد. واحدهای مسکونی مناسب با دسترسی آسان (بدون پله‌های زیاد) فاصله کم تا مراکز درمانی، فروشگاه‌ها و تفریحگاه‌ها و به طور کلی محله‌های امن با حس تعلق اجتماعی از مواردی است که در این مرحله باید مورد توجه قرار دهیم. به اذعان این کارشناس، مشارکت اجتماعی و فرهنگی چهارمین مرحله در شهرهای دوستدار سالمند است که برگزاری کلاس‌ها و برنامه‌های فرهنگی مخصوص سالمندان، فرصت‌های داوطلبانه برای مشارکت در امور محلی، سازمان‌ها و انجمن‌هایی برای حمایت روحی و اجتماعی از افراد سالمند در این مرحله قرار می‌گیرند. در ایران، شهرهایی مانند شیراز، تبریز و مشهد در مسیر تبدیل شدن به «شهر دوستدار سالمند» گام‌هایی از جمله ایجاد پارک‌های مناسب، اتوبوس‌های مجهز و برنامه‌های فرهنگی برای سالمندان برداشته‌اند. 

برش

اقدامات ایران برای شهر دوستدار سالمند

شیراز از اولین شهر‌های ایران است که در سال 1398 نامزد عضویت در شبکه جهانی WHO شد. پارک سالمند در منطقه قصرالدشت با مسیر پیاده‌روی ایمن و تجهیزات سبک ورزشی، سامانه ثبت‌نام داوطلبان سالمند برای کارهای داوطلبانه اجتماعی، اتوبوس‌های دارای رمپ و صندلی‌های مخصوص در این شهر تعبیه شده‌اند. در مشهد مقدس طرح «شهر همدل» در همکاری با سازمان بهزیستی اجرا شد. ایجاد امکانات ویژه سالمندان در حرم مطهر و اماکن عمومی، اجرای برنامه‌های فرهنگی و آموزش دیجیتال برای بازنشستگان و مواردی از این قبیل مشهد مقدس را در زمره شهرهای دوستدار سالمند قرار داده است. شهر تبریز هم با برگزاری جشنواره‌های فرهنگی ویژه سالمندان، مکان‌های ورزشی سالمندپسند در پارک‌های بزرگ مثل پارک ائل‌گلی و آموزش داوطلبان جوان برای همراهی سالمندان در فضاهای عمومی در زمره شهرهای دوستدار سالمند قرار دارد. در حال حاضر، شیراز در بیشترین مرحله از ارزیابی WHO قرار دارد و در مسیر عضویت رسمی در «شبکه جهانی شهرهای دوستدار سالمند» است.