معصومه انتظام
پژوهشگر علوم سیاسی 

 
انتخابات در ایران نه یک مناسبت عادی سیاسی، بلکه میدان سنجش کیفیت حوزه سیاست است. در تاریخ معاصر ایران، سیاست هرگز صرفاً امری در اتاق‌های دربسته قدرت نبوده است؛ همواره رد پای آن را می‌توان در حوزه‌های عمومی اعم از خیابان‌، صف‌های رأی، گفت‌وگوهای خانوادگی و حتی سکوت‌های جامعه؛ یعنی در قالب آرای خاموش و آرای باطله نیز دید.
شوراهای شهر نزدیک‌ترین کانال مشارکت مردم در نظام حکمرانی هستند. انتخابات هفتمین دوره آنها در اردیبهشت‌ماه 1405 در شرایطی برگزار می‌شود که بخشی از ناآرامی‌های دی‌ماه از دل نارضایتی‌های زیست‌شده در شهرها برخاست. در چنین شرایطی در این دوره با انتخاباتی مواجهیم که صندوق رأی در آن حامل معنایی به‌مراتب بیشتر از گذشته است.
تهران به ‌عنوان شهری با بیشترین تراکم جمعیت، تنوع اجتماعی و برخی نارضایتی‌های زیست‌شده، بستری متفاوت از سایر شهرها دارد و همین امر اجرای مدل تناسبی را با برخی چالش‌ها مواجه می‌کند. در چنین بستری تغییر در سازوکار نامزدی و رأی‌گیری و حرکت به ‌سوی نظام انتخاباتی تناسبی، با هدف واقعی‌تر کردن رقابت‌ و افزایش عدالت انتخاباتی، نیازمند پیش‌زمینه‌ها و الزامات مشخصی است.
شوراها همچنان نزدیک‌ترین سطح نظام حکمرانی به زندگی روزمره شهروندان به شمار می‌آیند و می‌توانند در صورت برخورداری از سازوکارهای مؤثر، مسیر مشارکت مردمی را هموار کرده و کانالی برای شنیده شدن صدای جامعه فراهم آورند. این بیم وجود دارد که در صورت نبود و فراهم نساختن زیرساخت‌های لازم، انتخابات تناسبی سال آتی شورای شهر تهران با برخی چالش‌ها مواجه شود.
نظام‌ انتخاباتی تناسبی بر پایه اصل «تناسب» آرا، نه‌تنها از توازن در تصمیم‌گیری‌های کلیدی و سیاست‌گذاری‌ها حمایت می‌کند، بلکه موجب انسجام و کاهش احساس بی‌عدالتی و بی‌توجهی نسبت به اقشار مختلف جامعه می‌شود. اهمیت انتخابات تناسبی نه فقط در افزایش دموکراتیک بودن فرآیند رأی‌گیری، بلکه در ارتقای کیفیت حکمرانی و تضمین نمایندگی واقعی نهفته است. از همین رو، این مدل به‌ عنوان پاسخی به نارسایی‌های نظام اکثریتی اخذ رأی مطرح شده است. بر این اساس، اجرای این شیوه اخذ رأی در شرایط کنونی، بیش از آن‌که یک اصلاح فنی در سازوکار رأی‌گیری باشد، آزمونی نهادی برای سنجش ظرفیت نظام حکمرانی محلی و تحزب است.
قابلیت اجرای موفق آن در جامعه‌ای با ویژگی‌های خاص ایران، به حل چالش‌های زمینه‌ای وابسته است. یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، از یکسو ضعف تاریخی احزاب سیاسی است که احزاب اغلب ماهیتی فردمحور یا مبتنی بر ائتلاف‌های موقت دارند و کمتر به‌ عنوان نهادهایی پایدار، برنامه‌محور و پاسخگو عمل می‌کنند.
در سطح اجتماعی نیز ضعف فرهنگ حزبی و نگرش منفی عمومی نسبت به تحزب، در کنار گرایش تاریخی جامعه به فردگرایی و حمایت از چهره‌های مشهور، مانع شکل‌گیری مشارکت حزبی پایدار شده است. افزون بر اینها، جریان‌ها و ائتلاف‌های بزرگ سیاسی (که عموماً تحت عنوان «جبهه» یا «ائتلاف» شناخته می‌شوند)‌‌ بدون برخورداری از ساختار و تعهدات قانونی احزاب، به بازیگران اصلی صحنه سیاست بدل شده و احزاب رسمی را به حاشیه رانده‌اند.
بنابراین با اهمیت یافتن لیست‌های حزبی، خطر افزایش فساد مالی در فرآیند قرارگیری افراد در لیست‌های با شانس بالا نیز وجود دارد. این موضوع لزوم اجرای قوانین شفافیت مالی احزاب و منابع تبلیغاتی را دوچندان می‌کند. با عطف توجه به این موانع باید گفت نظام انتخاباتی تناسبی، یک ظرفیت مهم برای تقویت نمایندگی سیاسی و تحزب‌گرایی است، اما موفقیت آن به رفع موانع زیرساختی و تعهد به اصول رقابت آزاد، شفافیت مالی و نهادینه‌سازی احزاب بستگی دارد.
یکی دیگر از چالش‌های سیستم‌های انتخاباتی تناسبی، محاسبه دقیق و عادلانه توزیع کرسی‌هاست. محاسبات کرسی‌ها در نظام تناسبی نسبت به نظام اکثریتی پیچیده‌تر است. این امر نیازمند آموزش کامل مجریان، ناظران و افزایش آگاهی عمومی است. روش‌های توزیع کرسی‌ها در دنیا یا روش‌ بالاترین میانگین «به ویژه دهوندت» (D’Hondt) است یا روش‌ «بزرگ‌ترین باقیمانده و سنت لاگو» (Sainte-Laguë). مطابق استانداردهای موجود در این انتخابات باید در کنار اعلام اسامی منتخبان لیستی، آرای نامزدهای منفرد و نیز آرای اعضای علی‌البدل نیز محاسبه و اعلام شود.
حسب ماده 25 قانون تشکیلات، وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی کشور و انتخاب شهرداران و دهیاران (مصوب 1403) و ماده 22 آیین‌نامه اجرایی برگزاری انتخابات شورای اسلامی شهر و روستا (مصوب 1404) هر دو روش در ایران مبنا خواهد بود. این پیچیدگی می‌تواند فهم روند انتخابات و محاسبات کرسی‌ها را برای عموم مردم و حتی ناظران سخت کند. اطلاع‌رسانی دقیق و شفاف در مورد نحوه توزیع کرسی‌ها باید صورت پذیرد تا ابهامی در فرآیند رأی‌گیری و چگونگی شمارش و توزیع کرسی‌ها باقی نماند.
یکی دیگر از پیش‌نیازهای مهم برای اجرای موفق نظام انتخابات تناسبی، ارتقای آگاهی و فرهنگ سیاسی در میان مردم است. در این نظام اخذ رأی، مردم معمولاً به لیست‌های حزبی یا گروه‌های سیاسی رأی می‌دهند، باید تلاش کرد تا ایشان به این درک برسند که هدف از این تغییر، تقویت مشارکت و جلوگیری از حاکمیت یک حزب یا فرد خاص بر شوراها است. برگزاری کارگاه‌ها و برنامه‌های آموزشی برای توضیح نحوه کارکرد سیستم تناسبی، استفاده از رسانه‌های مختلف برای توضیح شیوه رأی‌گیری و چگونگی تأثیر رأی افراد بر انتخاب نمایندگان، آگاه‌سازی افکار عمومی درباره اهمیت رأی حزبی و چگونگی تأثیرگذاری آن بر سیاست‌های عمومی از مهم‌ترین پیش‌نیازها برای اجرای موفق نظام انتخابات تناسبی است.
نخستین گام برای ایجاد شفافیت در انتخابات پیش ‌رو، اجرای دقیق الزامات قانونی است. در این راستا بر اساس ماده ۹ آیین‌نامه اجرایی انتخابات، احزابی که قصد ارائه فهرست انتخاباتی دارند موظف‌اند حداکثر یک هفته پس از پایان ثبت‌نام داوطلبان، نماینده تام‌الاختیار خود را به ستاد انتخابات کشور معرفی کنند. اکنون که این مرحله مطابق جدول زمان‌بندی انتخابات طی شده است، انتظار می‌رود ستاد انتخابات کشور اسامی احزابی را که نمایندگان خود را معرفی کرده‌اند، به ‌صورت رسمی و شفاف در اختیار رسانه‌ها و جراید عمومی قرار دهد؛ اقدامی ساده اما مؤثر که می‌تواند گام اول در بازسازی اعتماد عمومی، تضمین شفافیت و سلامت رقابت انتخاباتی و ایجاد فضای انتخاباتی در عرصه عمومی باشد.