آرزو کیهان
گروه علم و فناوری

 
باستان‌شناسان با کشفی تازه در «پترا»، شهری باستانی در ۲۶۲ کیلومتری جنوب شهر اَمّان، پایتخت و بزرگ‌ترین شهر اردن، نشان دادند که این شهر در زمان‌های دور، سیستم آبرسانی و مدیریت آب بسیار پیشرفته‌تر از چیزی داشته که پیش از این تصور می‌شد. «پترا» که در میان صخره‌ها محصور شده، به زبان یونانی به معنای صخره است و از سال 2007 به‌عنوان یکی از عجایب هفتگانه دنیا شناخته شده و در لیست میراث جهانی یونسکو قرار دارد.

یک شهر 7 هزار ساله
این شهر باستانی 7 هزار ساله که به مدت 200 سال تحت حکومت نبطی‌ها قرار داشت، آنقدر باشکوه است که حتی برخی، گمانه‌زنی‌هایی مبنی بر ساخت این بنا توسط موجودات فرازمینی داشتند؛ شهری مرموز که سال‌هاست باستان‌شناسان در حال کاوش آن هستند. «نیکلاس یونگمن»، باستان‌شناس دانشگاه هومبولت برلین، در مطالعه‌ای جدید در بخشی به مساحت حدود ۲۵۰۰ مترمربع از توده سنگی کوه جبل‌المذبح، به بررسی قنات «Ain Braq» به‌عنوان یکی از مهم‌ترین شبکه‌های آبرسانی «پترا» پرداخته که هنوز بقایای مسیرهای انتقال آب باقی مانده‌ و احتمالاً نقشی کلیدی در حیات این شهر داشته است. نتایج تازه‌ترین بررسی‌ها نشان می‌دهد سامانه آبرسانی «پترا» از نظر فنی و مهندسی بسیار پیچیده‌تر از برآوردهای پیشین بوده و در چند مرحله تکامل یافته است.

رفع تشنگی شهر
با مهندسی پیشرفته آب
«پترا»، شهری واقع در یک اقلیم نیمه‌خشک که در سده اول پیش از میلاد به اوج شکوفایی خود رسید، با برخورداری از حمام‌ها، باغ‌های تزیینی، استخرها و آب‌نماهای فراوان در معابد، به جریان دائمی و کنترل‌شده آب نیاز داشت و تأمین این نیاز، بدون مهندسی دقیق امکان‌پذیر نبود. بیشتر مطالعات پیشین، تنها تصویری کلی از شبکه هیدرولیکی «پترا» ارائه داده بودند و بررسی‌های میدانی کمتری انجام شده بود. اما با شروع نقشه‌برداری‌های میدانی در سپتامبر ۲۰۲۳ و در قالب پروژه «توسعه شهری پترای باستان»، این پژوهش‌ها رنگ دیگری گرفت. حالا دیگر پژوهشگران موفق شده‌اند ۹ مجرای انتقال آب را در این محدوده شناسایی کنند که مهم‌ترین کشف، یک خط لوله سربی به طول حدود ۱۱۶متر بود. علاوه بر این، یک مخزن بزرگ مسدود شده با سد مرتفع، دو آب‌انبار و 7 حوضچه با اندازه‌های مختلف نیز شناسایی شد که بسیاری از این سازه‌ها برای هدایت روان‌آب باران، به کانال‌هایی متصل هستند که مستقیماً در دل سنگ تراشیده شده‌اند. تازه‌ترین بررسی‌ها نشان می‌دهد این خط لوله سربی بخشی از مرحله اول سامانه آبرسانی بوده است. این لوله از قطعات سربی جوش‌خورده ساخته شده و برای انتقال آب تحت فشار طراحی شده بود؛ نوعی فناوری که بویژه در زمین‌های شیب‌دار کارایی بالایی دارد.

از لوله‌های سربی
تا مجراهای سفالی
باستان‌شناسان در پژوهش‌های تازه خود دریافتند که سامانه آبرسانی «پترا» در مرحله دوم دستخوش تغییر شد و لوله‌های سفالی و کانال‌های روباز، جایگزین لوله‌های سربی شدند. مجراهای سفالی ارزان‌تر نشان می‌دهد مدیران آب «پترا» کوشیده‌اند میان کارایی فنی و هزینه‌های اقتصادی، تعادل برقرار کنند. این کانال‌ها جریان آب را میان بخش‌های مختلف شهر تقسیم می‌کردند.
یکی از شاخص‌ترین سازه‌های شناسایی ‌شده در این محدوده، سد نگهدارنده بزرگی است که بر خلاف دیگر سدهای «پترا»، نمایی پلکانی و طرحی نامتقارن دارد. پهن‌تر بودن پایه سد، کاهش فشار ناشی از آب ذخیره ‌شده را به دنبال داشت.
مخزن پشت این سد هم در فصل بارندگی، آب مورد نیاز حوض‌ها و تأسیسات اطراف را تأمین می‌کرد. به گفته باستان‌شناسان، مطالعات میدانی همچنان ادامه دارد و هدف اصلی، ترسیم مسیر کامل قنات
«Ain Braq» و سامانه‌های آبرسانی وابسته در جنوب «پترا» است؛ تصویری که جایگاه «پترا» را به‌عنوان یکی از شاهکارهای مهندسی آب در جهان باستان، روشن‌تر از همیشه می‌کند.