نیلوفر ساسانی
گروه فرهنگی

در چهل‌وچهارمین جشنواره فیلم فجر که فیلم‌اولی‌ها به یکی از شاخصه‌های اصلی آن تبدیل شده‌اند، «کوچ» اولین فیلم بلند محمد اسفندیاری، با نگاهی انسانی و بی‌ادعا به رشد، خانواده و زیست روستایی، امروز در سینما ملت برای اصحاب رسانه رونمایی می‌شود؛ فیلمی که برشی از زندگی یک سردار ملی است. 
جشنواره امسال بیش از هر چیز با حضور پررنگ فیلم‌اولی‌ها شناخته می‌شود؛ نسلی تازه که اغلب دغدغه‌های اجتماعی دارند، اما هر کدام با زبان، فضا و جهان‌بینی متفاوت. در میان این تنوع، «کوچ» مسیری متفاوت را انتخاب کرده است؛ نه ملتهب و نه پرمدعا بلکه آرام و انسانی. تهیه‌کنندگی «کوچ» را مهدی مطهر برعهده دارد؛ فیلمسازی که بیشتر با آثار کوتاه و مستند شناخته می‌شود و در این پروژه، همراه با اسفندیاری، فیلمنامه را نیز به‌صورت مشترک نوشته است. همین پیشینه مستند، ردپای پررنگی در جهان فیلم دارد. محمد اسفندیاری که پیش از این با آثاری چون «قضاوت»، «نزدیک» و «سیزده‌سالگی» در حوزه فیلم کوتاه شناخته شده بود در گفت‌وگو با «ایران» درباره معنای عنوان فیلم، تجربه استفاده از بازیگران بومی و روایت انسانی از زندگی در جشنواره فیلم فجر گفته است.
 
ایستادن ممنوع
اسفندیاری درباره انتخاب عنوان فیلم، از معنایی فراتر از جابه‌جایی جغرافیایی صحبت می‌کند: «عنوان «کوچ» برای من به معنای حرکت انسان برای بزرگ شدن است؛ اینکه ایستا نباشد، توقف نکند و راضی نشود و همواره حرکت کند تا بتواند رشد کند و بهتر شود.» او تأکید می‌کند که «کوچ» بیش از هر چیز، روایت زندگی است؛ زندگی آدم‌هایی که در مسیر طبیعی خود، رشد می‌کنند و به نقطه‌ای می‌رسند که قادر به انجام کارهای بزرگ می‌شوند. خلاصه داستان فیلم ساده و آشناست: مش حسن، پدری روستایی و پرجمعیت، برای حفظ خانواده‌اش وام می‌گیرد؛ اما سیل و اتفاقات ناگوار او را بدهکار بانک می‌کند. قاسم، پسر ۱۳ ساله خانواده، برای جبران بدهی، همراه دوستانش راهی شهر می‌شود. اما اسفندیاری تأکید می‌کند که مسأله اصلی فیلم، خودِ حادثه نیست بلکه ریشه‌های شکل‌گیری انسان است: «چالش اصلی ما این بود که آیا همان چیزی را که هست روایت کنیم یا به روایتمان شکل دیگری بدهیم. در نهایت تصمیم گرفتیم ریشه‌های قهرمانی، زندگی، رشد و خانواده را نشان دهیم، چون خانواده مهم‌ترین ریشه قهرمان شدن هر فرد است.»
 
فاصله گرفتن از بیوگرافی کلاسیک
«کوچ» عامدانه از الگوی مرسوم فیلم‌های بیوگرافیک فاصله می‌گیرد؛ تصمیمی که مسیر انتخاب بازیگران و حتی نوع روایت را تغییر داده است. اسفندیاری در این باره توضیح می‌دهد: «تلاش کردیم روایتمان را از سنت معمول ژانر بیوگرافی در سینمای ایران فاصله دهیم و از کودکی تا نوجوانی و خانواده قهرمان را نشان بدهیم؛ حتی اشتباهات و بزنگاه‌های زندگی او.» همین نگاه باعث شده است فیلم به‌ جای چهره‌های شناخته‌شده، به سمت بازیگران بومی و نابازیگر برود؛ انتخابی که به گفته کارگردان، نه یک ژست، بلکه یک ضرورت بوده است.
 
نابازیگران؛ نزدیک‌ترین راه  به زندگی
کارگردان «کوچ» در توضیحات تکمیلی می‌افزاید: «این تصمیم نقش بسیار مهمی در خلق فضایی داشت که بتوان آن را سینما نامید؛ فضایی نزدیک به زندگی مستند همان منطقه‌ای که قهرمان در آن زندگی و رشد کرده است.» بازیگران فیلم از جمله علی‌محمد رادمنش، ندا حسینی، نادر فلاح، ابوالفضل نگینی، امیررضا سلیمانی، علی نفیسی، یدالله شادمانی، مسعود رحیم‌پور و حسین شریفی بر اساس انطباق با فرهنگ، لهجه و سبک زندگی انتخاب شده‌اند؛ نه صرفاً مهارت بازیگری کلاسیک.

میان مستند و درام
اسفندیاری می‌داند که وفاداری به واقعیت، همیشه با درام هم‌راستا نیست. او می‌گوید: «نوشتن فیلمنامه بیوگرافی تعهد اخلاقی دارد. بعضی خاطرات لزوماً دراماتیک نیستند، اما اهمیت دارند. در این موارد، حقیقت ماجرا را درک کردیم و موقعیت‌ها را از زاویه دید کاراکتر بازسازی کردیم.» او در این مسیر از منابعی چون کتاب «باران گرفته است» نوشته احمد یوسف‌زاده استفاده کرده؛ موادی که به گفته خودش «سرعت و جهت» روایت را مشخص می‌کردند.
اگر «کوچ» را بخواهیم در یک جمله خلاصه کنیم، خود کارگردان این‌طور می‌گوید:«کوچ، روایت انسانی از رشد و بزرگ شدن در دل زندگی است و اگر قرار باشد مخاطب بعد از تماشای فیلم، چیزی با خود ببرد، آن چیز بیشتر «احساس» است تا اطلاعات؛ آنچه در انتها برای مخاطب رسوب می‌کند، ناخودآگاه و ناشی از احساس است. پیش‌بینی من این است که بعد از تماشای فیلم، مخاطب به خاطرات خودش و نقطه عزیمت زندگی‌اش رجوع کند.»
 
وقتی روایت به تجربه زیسته مخاطب وصل می‌شود
«کوچ» برای چه کسانی است؟ به گفته اسفندیاری، این فیلم برای تماشاگرانی ساخته شده که به دنبال سینمایی مبتنی بر روابط انسانی‌اند؛ سینمایی که آرام جلو می‌رود، اما تماشاگر را رها نمی‌کند: «کوچ می‌تواند مخاطب را تا انتها همراه و با حال خوبی او را از سینما بدرقه کند.» آن طور که کارگردان «کوچ» تأکید می‌کند ارزش این داستان در این است که مخاطب می‌تواند بخشی از تجربه زندگی، رشد و بزنگاه‌های خودش را در آن ببیند و با آن ارتباط برقرار کند.