زهرا کشوری
دبیر گروه زیست بوم

افزایش هزینه‌های معیشتی، بی‌ثباتی اقتصادی و محدودیت‌های پروازی، آرام‌آرام بر تصمیم خانواده‌ها برای سفر و بر فعالیت فعالان گردشگری اثر گذاشته است. در شرایطی که سفر به‌عنوان یکی از اولین هزینه‌های قابل حذف شناخته می‌شود، نشانه‌ها از کاهش گردشگران داخلی و خارجی، کنسل شدن تورها و دشوارتر شدن فعالیت بخش خصوصی حکایت دارد؛ روندی که به گفته کارشناسان، اگر چاره‌اندیشی نشود، می‌تواند پیامدهای جدی‌تری برای صنعت گردشگری کشور به همراه داشته باشد.
 
اولین قربانی نوسانات اقتصادی
مسلم شجاعی، مدیرکل دفتر بازاریابی و توسعه گردشگری خارجی از تشکیل ستاد بحران توسط وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی برای مدیریت وضعیت صنعت گردشگری خبر می‌دهد و می‌گوید: «نوسانات اقتصادی اول بر کالاها و خدماتی اثر می‌گذارند که جزو نیازهای اساسی مانند خوراک، پوشاک و مسکن نیستند. بنابراین با افزایش هزینه‌های ضروری، سفر اولین قلمی است که کاهش می‌یابد.»
به گفته او: «این موضوع تنها یک محاسبه اقتصادی نیست، بلکه مسأله‌ای روانی است. خانواده‌ها در شرایط بی‌ثباتی اقتصادی، ترجیح می‌دهند هزینه‌های غیرضروری مانند سفر را حذف کنند تا آینده مالی خود را بهتر مدیریت کنند.»
شجاعی در نتیجه‌گیری می‌افزاید: «گرانی و نوسان قیمت‌ها، اصلی‌ترین عامل کاهش رغبت به سفر ــ چه داخلی و چه خارجی ــ است. این مسأله هم گردشگران خارجی را تحت تأثیر قرار می‌دهد و هم مردم ایران را که هزینه‌های خود را به نیازهای اولیه معطوف می‌کنند.» او به مواجهه عرضه‌کنندگان محصولات گردشگری با افزایش هزینه‌ها اشاره می‌کند و می‌گوید: «رستوران، هتل، شرکت‌های حمل‌ونقل هوایی و زمینی، همه باید مواد اولیه و خدمات مورد نیاز خود را با قیمت بالاتری تهیه کنند. گوشت گران می‌شود، روغن گران می‌شود، هزینه پرواز و بلیت افزایش می‌یابد، قیمت خودرو بالا می‌رود و در نتیجه کرایه نیز احتمالاً گران خواهد شد. این افزایش هزینه‌ها به طور مستقیم بر قیمت نهایی خدمات گردشگری تأثیر می‌گذارد و آن را برای مصرف‌کننده گران‌تر می‌کند.»
شجاعی با اشاره به دشواری ارائه آمار دقیق از کاهش گردشگری در شرایط فعلی می‌گوید: «بررسی وضعیت کنونی در قالب آمار نیازمند توجه به این نکته است که رویدادهای اقتصادی و سیاسی همواره بر صنعت گردشگری تأثیر مستقیم گذاشته‌اند. به عنوان نمونه، مقایسه آمار دی‌ماه امسال گردشگران ورودی به ایران با مدت مشابه سال گذشته، کاهشی نزدیک به 30 درصد را نشان می‌دهد. با این حال، این رقم به تنهایی گویای تمام واقعیت نیست و باید روند ماه‌های آینده مانند بهمن و اسفند نیز بررسی شود.»
او با اشاره به گزارشی که فعالان حوزه گردشگری به او داده‌اند، می‌گوید: «خطوط هوایی خارجی، مقصد ایران را از سیستم‌های رزرواسیون جهانی حذف کرده‌اند. برای مثال، مسافری از واشنگتن که بخواهد به ایران سفر کند، مسیر معمول او پرواز به استانبول و سپس پرواز به ایران است، اما اکنون در سایت‌های فروش بلیت خارجی، امکان رزرو پرواز از استانبول به ایران دیده نمی‌شود. این چالش، جدا از مسأله دیده نشدن پروازهای خطوط داخلی ایران (نظیر ماهان، سپهران و آسمان) در سیستم‌های جهانی به دلیل تحریم‌هاست و یک مانع فنی جدید برای گردشگران بین‌المللی به شمار می‌رود. قبلاً امکان خرید یکجای بلیت از مبدأ(ایران) تا مقصد نهایی (آمریکا) وجود داشت، اما اکنون این فرآیند با مشکل مواجه شده است. این وضعیت، که ممکن است هفته‌ها یا ماه‌ها ادامه یابد، هزینه سفر را افزایش می‌دهد؛ زیرا وقتی بلیت مستقیم و تحت یک ایرلاین واحد نباشد (مثلاً مسافری برای رفتن به سوئیس نمی‌تواند از ایران پرواز مستقیم ترکیش را بخرد، باید با یک ایرلاین داخلی از تهران به ترکیه برود و سپس با ایرلاین دیگری مانند ترکیش به سوئیس برود)، مسائل و پیچیدگی‌های متعددی ایجاد می‌کند.»
این موضوع را یکی از آژانس‌های مسافرتی در اراک در گفت‌و‌گو با «ایران» تأیید می‌کند و با اشاره به مشکلات بازگشت گردشگران فعلی نیز به «ایران» می‌گوید: «حتی مسافرانی که اکنون در ایران هستند و بلیت برگشت با خطوطی مانند ترکیش، قطری یا امارات دارند، با لغو یا کاهش پروازها روبه‌رو شده‌اند. برخی مجبورند ابتدا با پرواز داخلی به شهرهایی مانند تهران بروند و از آنجا به ترکیه یا امارات پرواز کنند تا بتوانند به کشور مقصد برگردند. این موضوع باعث سردرگمی و نارضایتی آنها شده است.» شجاعی نیز از کنسل شدن تورهای خارجی به مقصد ایران خبر می‌دهد و می‌گوید: «تورهای آینده - مانند تمام بحران‌های قبلی که گردشگران قصد سفر به ایران را داشتند - برای دو یا سه ماه آینده در حال کنسل شدن هستند. این روندی است که هم‌اکنون در جریان است.» 
او شرایط بخش خصوصی گردشگری را بسیار دشوار توصیف می‌کند و می‌گوید: «آنها سرمایه‌گذاری و تسهیلات می‌گیرند و باید بازپرداخت کنند و گاه اعتبارشان نیز خدشه‌دار می‌شود. به‌عنوان مثال، گاه پس از برنامه‌ریزی تور، به‌ناگاه تمام موزه‌ها تعطیل می‌شود. دراین حالت، آژانسی که از پیش برای بازدید از سایتی مانند تخت‌جمشید هزینه کرده، نمی‌تواند خدمت ارائه دهد.»

کانال امن
برخی کارشناسان نیز در گفت‌و‌گو با «ایران» پیشنهاد ایجاد «یک کانال امن» برای ورود گردشگران کشورهای همسایه را مطرح می‌کنند. یکی از فعالان حوزه گردشگری به «ایران» می‌گوید: در شرایط بحرانی، صنعت گردشگری نیازمند یک مسیر امن و مشخص است تا مسافران بتوانند با پروازی مشخص و بی‌دغدغه به ایران وارد شده و به‌راحتی نیز خارج شوند. این امر بویژه در مواقع بروز مسائل امنیتی (مانند درگیری‌های مرزی یا موشکی) ضروری است تا مسافر نگران انتخاب مسیر یا تضمین امنیت خود نباشد. در واقع، باید فرآیندی امن برای ورود و خروج در شرایط بی‌ثباتی طراحی شود.
فعالان گردشگری در پاسخ به این سؤال که آیا در شرایط فعلی امکان ایجاد چنین کانالی وجود دارد؟ پاسخ مثبت می‌دهند و می‌گویند:  می توان گردشگران کشورهای همسایه را با هواپیماهایی چون ماهان، سپهران و معراج مثلاً به مشهد یا خوزستان برد و برگرداند. کارشناسان اعتقاد دارند که مدیریت چنین تورهایی خیلی راحت‌تر از مدیریت تورهایی است که خودشان از خارج با پروازهای خارجی می‌آیند و پخش می‌شوند. اما با ایجاد کانال امن شما گردشگر را به چند مقصد مشخص می‌برید.

چالشی برای دفاتر خدماتی
امیرپویان رفیعی‌شاد، رئیس هیأت مدیره انجمن صنفی دفاتر مسافرتی تهران نیز به «ایران» می‌گوید: «جهش بی‌دلیل و خارج از عرف نرخ ارز، بازدهی صنعت گردشگری را در عمل به صفر رسانده است.»
رفیعی‌شاد، تعداد دفاتر خدمات مسافرتی تهران را حدود ۲۵۰۰ دفتر ثبت‌شده اعلام می‌کند و می‌افزاید: «در هر یک از این دفاتر حداقل بین ۱۰ تا ۱۵ نفر مشغول به کار بودند که بسیاری از آنها یا شغل خود را از دست داده‌اند یا برای بقا در حالت تعلیق و بی‌کاری به سر می‌برند.»
او می‌گوید: «هنوز بسیاری از دفاتر خدمات مسافرتی درگیر پرونده‌های مالیاتی مربوط به دوران کرونا هستند.»
 رفع مشکلات مالیاتی دوران کرونا، از جمله اقدامات ضروری است که به گفته این فعال، باید هرچه سریع‌تر توسط دولت انجام شود.
رفیعی‌شاد در ادامه با اشاره به گزارش‌های رسیده به این انجمن، تأکید می‌کند: «برخی از دفاتر خدمات مسافرتی با چندین چک برگشتی به دلیل مالیات و اجرای احکام مواجه‌اند و این درحالی است که آنها در مرز ورشکستگی قرار دارند.»
 
کاهش مسافران هتل‌های مشهد
محمود مادرشاهیان، رئیس جامعه هتلداران خراسان رضوی به «ایران» می‌گوید:« آمار گردشگران به‌طور چشمگیری کاهش یافته و از حدود ۷۰ درصد به ۳۰ درصد رسیده که هم در پروازهای ورودی خارجی و هم داخلی محسوس است.» او با تأکید بر لزوم مدیریت قیمت بلیت و تمرکز بر ارزان‌سازی در شرایط کنونی اقتصادی می‌افزاید:« هتل‌های خراسان رضوی برای جذب و ماندگاری گردشگران، در سال آینده قیمت‌ها را افزایش نخواهند داد.»
مادرشاهیان اعتقاد دارد که شرایط رو به بهبود می‌رود و خاطرنشان می‌کند: «حتی مسافران لغوکرده نیز بازخواهند گشت. عمده میهمانان ما از بحرین، عراق (با سهم ۶۰ تا ۷۰ درصدی) و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس هستند. پروازهای قبلی به بغداد به‌دلیل برخی رویدادها تحت تأثیر قرار گرفته است.»
او درباره پروازهای کشورهای همسایه به خراسان رضوی می‌گوید: «اکثر پروازها از طریق فلای دوبی، العراقیه، امارات و العربیه (شارجه) انجام می‌شود و پروازهای منطقه کماکان برقرار است، اگرچه برخی با تأخیر یا لغو همراهند. برخی از مسافران نیز سفر خود را به تعویق انداخته‌اند.»