با وجود کاهش ۸۰۰ میلیون متر مکعبی آب و حجم مفید سدها، بحران مدیریت میشود
فارس تنش آبی را مهار کرد
استان فارس بهعنوان یکی از کانونهای اصلی تنش آبی کشور، با کاهش ۴۴ درصدی بارندگی و کسری سالانه بیش از ۸۰۰ میلیون مترمکعبی در منابع زیرزمینی روبهروست. اگرچه بارشهای اخیر موجب افزایش ۹۰ میلیون مترمکعبی ذخیره سدهای استان شده، اما طبق گفته مدیرعامل آب منطقهای فارس به «ایران»، حجم مطلوب بارشها به معنای پایان تنش آبی و خشکسالی نبوده و خروج از دوره طولانی خشکسالی و ورود به ترسالی نسبی وابسته به مؤلفههایی مانند تداوم بارشها در ماههای آتی است. با این حال، راهبردهای منسجم مدیریتی، توسعه زیرساختهای حیاتی و همافزایی نهادی، این استان را به الگویی موفق در مهار بحران آب بدل کرده است. اقداماتی چون احیای آبخوانها، کنترل برداشتهای غیرمجاز، ارتقای بهرهوری کشاورزی و اجرای دهها پروژه آبرسانی و فاضلاب نشان میدهد فارس از مدیریت واکنشی فاصله گرفته و در مسیر مدیریت پایدار منابع در اقلیم خشک و نیمهخشک حرکت میکند. این تحول، بیانگر ارتقای نگرش مدیریتی و تعهد جدی مسئولان به حفظ منابع حیاتی و افزایش تابآوری زیستمحیطی استان است.
بیتا میرعظیمی
گروه ایران زمین
«سیاوش بدری» مدیرعامل آب منطقهای فارس به «ایران» گفت: «استان فارس با وسعتی حدود ۱۲۲ هزار کیلومتر مربع، امسال متأسفانه تنها ۱۷۰ میلیمتر بارندگی داشته؛ در حالی که میانگین بارش ۵۶ ساله استان حدود ۳۰۰ میلیمتر بوده است. یعنی امسال با کمبود حدود ۱۳۰ میلیمتر بارش مواجه بودیم. با توجه به این میزان بارندگی، حجم آب حاصل از بارش در استان حدود ۳۰ تا ۳۲ میلیارد متر مکعب برآورد میشود. البته این عدد به معنای نیاز آبی استان نیست، بلکه واقعیتی اقلیمی است که باید با آن کنار آمد؛ چرا که فارس در اقلیم خشک و نیمهخشک قرار دارد. از این ۳۳ میلیارد متر مکعب بارش، بخشی تبخیر، بخشی تعرق و بخشی بهصورت رواناب از استان خارج میشود؛ بویژه در بارشهای سیلابی که سریعاً از منطقه عبور میکنند. تنها حدود ۵.۸ تا ۶ میلیارد متر مکعب از این آب جذب زمین شده و بهعنوان «آب تجدیدپذیر» شناخته میشود؛ یعنی آبی که قابلیت تجدید سالانه دارد.»
تعادلبخشی منابع آب زیرزمینی
طبق گفته مدیرعامل آب منطقهای فارس، برداشتهای بیش از حد از منابع زیرزمینی باعث ایجاد کسری مخزن شده است؛ بهطوری که سالانه حدود ۸۳۲ میلیون متر مکعب کسری داریم. در استان فارس حدود ۶۴ هزار حلقه چاه مجاز و بیش از ۲۰ هزار چاه غیرمجاز وجود دارد که برخی از آنها فعال نیستند. برداشت غیرمجاز از منابع زیرزمینی حدود ۹۰۰ میلیون متر مکعب برآورد میشود که از ظرفیت تجدیدپذیر فراتر رفته و فشار مضاعفی بر منابع آبی وارد کرده است.»
وی تصریح کرد: «در بخش کشاورزی، ساعت کارکرد چاهها یکی از شاخصهای مهم در میزان برداشت آب است. بهطور متوسط، هر چاه مجاز بین ۴۰۰۰ تا ۴۵۰۰ ساعت در سال فعال است، در حالی که سال شمسی ۸۷۶۰ ساعت دارد. جهاد کشاورزی ساعت مجاز کارکرد موتور پمپها را اعلام میکند. در مناطق گرمسیر، تبخیر بیشتر است و نیاز آبی به ازای هر هکتار زمین افزایش مییابد. حدود ۸۰ درصد چاههای استان با ساعت کارکرد ۳۰۰۰ ساعت فعالیت میکنند.»
سیاوش بدری ادامه داد: «برای مقابله با بحران آب، طرح «احیا و تعادلبخشی منابع آب زیرزمینی» در استان اجرا شده که شامل پروژههایی مانند انسداد چاههای غیرمجاز، تشکیل گروههای گشت شبانهروزی برای جلوگیری از تخلفات آبی، نصب کنتورهای هوشمند (که هنوز بهطور کامل اجرا نشده)، ارائه تسهیلات مانند وام بدون بهره برای نصب کنتور، آموزش و فرهنگسازی در میان کشاورزان و احیای آبخوانها و مدیریت منابع آب در استان فارس است.»
وضعیت بحرانی منابع سطحی آب
طبق گفته مدیرعامل آب منطقهای فارس، برآوردها نشان میدهد که میزان کسری سالانه مخزن آب زیرزمینی در استان فارس طی دورهای ۲۰ ساله منتهی به شهریور ۱۴۰۳، به حدود ۸۱۶ میلیون مترمکعب رسیده است؛ رقمی نگرانکننده که بیانگر فشار فزاینده بر منابع آب زیرسطحی منطقه است. «سیاوش بدری» ادامه داد: «در خصوص وضعیت سدهای استان تا پایان سال آبی گذشته، اعلام شد که حجم کل مخازن ۹ سد فعال در فارس بالغ بر ۲ میلیارد و ۹۰۰ میلیون مترمکعب است. با این حال، حجم آب موجود در این مخازن تا اواسط اردیبهشت تنها حدود ۸۵۹ میلیون مترمکعب گزارش شده است.» به گفته بدری، حجم آب مرده و غیرقابل بهرهبرداری در این سدها ۴۹۶ میلیون مترمکعب برآورد شده و حجم آب مفید قابل استفاده نیز تنها ۳۸۶ میلیون مترمکعب است. براین اساس، نسبت حجم کل آب موجود به ظرفیت اسمی مخازن کمتر از ۲۸ درصد و نسبت آب مفید به حجم مفید مخازن، تنها ۱۵ درصد است؛ شاخصهایی که نشاندهنده وضعیت بحرانی منابع سطحی آب در استان فارس هستند.
ضرورت احیای آبخوانها
مدیرعامل آب منطقهای فارس تصریح کرد: «در راستای احیای آبخوانها و ایجاد تعادل میان منابع و مصارف آب تجدیدپذیر، مجموعهای از اقدامات اجرایی در استان فارس در حال انجام است. با توجه به اینکه بیش از ۹۰ درصد مصرف آب استان در بخش کشاورزی صورت میگیرد، ۱۵ پروژه کلیدی در حوزه حفاظت و بهرهبرداری به اجرا درآمدهاند که متناسب با اولویتهای هر شهرستان طراحی شدهاند.» طبق گفته این مقام مسئول، «یکی از مهمترین این پروژهها، انسداد چاههای غیرمجاز و فاقد پروانه بهرهبرداری است. در این زمینه، گروههای گشت شبانهروزی فعال شدهاند تا از بروز تخلفات آبی جلوگیری کنند. هدف اصلی، پیشگیری از برداشتهای غیرقانونی و کنترل میزان مصرف در چهارچوب مجاز است. همانطور که در ضربالمثل آمده: پیشگیری کمهزینهتر از درمان است.» بدری خاطرنشان کرد:«در استان فارس، به دلیل تعداد بالای چاههای فاقد مجوز، این پروژه در اولویت قرار گرفته است. همچنین نصب کنتورهای هوشمند روی چاههای کشاورزی در حال اجراست. با اینحال اما تلاش میشود با ارائه تسهیلاتی مانند وامهای بدون بهره، کشاورزان را به همکاری ترغیب کنیم. هزینه نصب هر کنتور حدود ۳۵ میلیون تومان برآورد شده که برای بسیاری از بهرهبرداران سنگین است، اما با ارائه مشوقهایی، در حال پیشبرد این طرح هستیم. از دیگر پروژههای مهم دیگر میتوان به طرح فرهنگسازی و اطلاعرسانی اشاره کرد. هدف این طرح، آموزش کشاورزان و ایجاد آگاهی نسبت به اهمیت حفظ منابع آب است. برگزاری کلاسهای آموزشی و گفتوگو با خانوادهها از جمله اقدامات انجامشده در این زمینه است.»
مدیریت تنش آبی
طبق گفته مدیرعامل آب منطقهای فارس، در حوزه تأمین آب شرب نیز اقدامات قابل توجهی صورت گرفته است. استان فارس دارای ۹ سد فعال با ظرفیت مجموعاً نزدیک به ۳ میلیارد متر مکعب است. براساس آخرین آمار تا ۱۴ شهریور، حجم آب موجود در این سدها حدود ۸۵۹ میلیون متر مکعب بوده است. در زمینه آبرسانی شهری، دو خط انتقال آب به کلانشهر شیراز فعال هستند. خط اول با ظرفیت ۳۴ میلیون متر مکعب در سال، و خط دوم که در ۲۱ مهر ۱۴۰۲ با حضور رئیسجمهوری افتتاح شد، با طول 78 هزار متر، مجموعاً حدود ۶۰ میلیون متر مکعب آب شرب در سال به شیراز منتقل میکنند. این خطوط نقش مهمی در تأمین پایدار آب شرب شهر بویژه در شرایط کمبارشی و تنش آبی فعلی دارند. با این مجموعه اقدامات، استان فارس توانسته است تا حد زیادی بحران آب را کنترل کرده و الگویی برای سایر مناطق درگیر با تنش آبی ارائه دهد.
بــــرش
اجرای پروژههای زیرساختی
«علی شبانی» مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان فارس نیز از اجرای گسترده پروژههای زیرساختی در حوزه آب و فاضلاب استان خبر داده و به «ایران» گفت: «از بهمنماه سال گذشته تاکنون، ۷۵ پروژه آبرسانی با مجموع اعتبار یک هزار و 270 میلیارد تومان به مرحله اجرا و تکمیل رسیدهاند که بیش از ۷۹۰ هزار نفر از شهروندان و روستاییان استان از مزایای آن بهرهمند شدهاند. این پروژهها شامل احداث و توسعه ۳۱۰ کیلومتر شبکه آبرسانی، حفر و تجهیز ۲۷ حلقه چاه، ساخت مخازن ذخیره، احداث ایستگاههای پمپاژ و برقرسانی به تأسیسات حیاتی بودهاند؛ مجموعهای از اقدامات که نقش مهمی در ارتقای پایداری منابع آبی استان ایفا کردهاند.» مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان فارس با اشاره به پروژههای فاضلاب گفت: «چهار پروژه با اعتبار ۱۶۰ میلیارد تومان در استان آماده بهرهبرداری است. این طرحها شامل احداث ۲۸ کیلومتر شبکه جمعآوری فاضلاب، راهاندازی یک نیروگاه خورشیدی با ظرفیت ۶۰۰ کیلووات و تکمیل بخشهایی از تصفیهخانههای استان میشوند.» وی از انعقاد قراردادی به ارزش 3 هزار و ششصد میلیارد تومان با بانک توسعه اسلامی خبر داد که هدف آن اجرای صدها کیلومتر شبکه فاضلاب و تکمیل تصفیهخانهها در شهرهای داراب، سپیدان، نیریز، آباده، فیروزآباد است. طبق گفته این مقام مسئول، «تاکنون نیز حدود یک هزار میلیارد تومان از این اعتبارات جذب و در مسیر اجرای پروژهها هزینه شده است.»
