میترا جلیلی
دبیر گروه علم و فناوری

وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات در حاشیه جلسه روز گذشته هیأت دولت، از آغاز روند دسترسی کامل به اینترنت خبر داد و از ایده بی‌نیازی به اینترنت بین‌الملل و قطع آن، به عنوان یک شوخی تلخ و منتفی شده یاد کرد؛ واکنشی که دغدغه‌ها درباره ملی شدن اینترنت را کاهش داد.
ستار هاشمی با اشاره به اینکه امروز فضای مجازی بخشی از فضای واقعی زندگی مردم شده و باید این موضوع را بپذیریم، ابراز امیدواری کرد در روزهای آینده، شاهد بهبود وضعیت اینترنت باشیم.
او با اشاره به تلاش‌های وزارت ارتباطات و تماس مستقیم با کسب و کارهای اینترنت پایه، اشتغال را یکی از شاخص‌های مهم در حفظ امنیت کشور دانست و یادآور شد:« بر همین مبنا نیز استدلال کرده‌ایم که امروز وضعیت ارتباطات به مسیر عادی بازگردد. این فرآیند آغاز شده و امیدواریم در آینده تکمیل شود و بهبود یابد.»
وزیر ارتباطات البته به موضوع زیان کاربرانی که بسته های اینترنت خریداری کرده ولی نتوانسته‌اند از آن استفاده کنند هم توجه داشته و یادآور شده است: «بسته‌های اینترنتی استفاده‌نشده، تمدید می‌شوند.»

خسارات دومینووار قطع اینترنت
بیش از 20 روز از قطع اینترنت ناشی از ناآرامی‌ها در کشور می‌گذرد؛ سه هفته‌ای که شاید برای کسب و کارهای دیجیتال، استارتاپ‌ها و فعالان حوزه اقتصاد دیجیتال کشور، سخت‌تر از کاربران دیگر طی شده باشد چراکه با قطع شریان اصلی زندگی و حیات خود مواجه شده‌اند. حالا بعد از حدود 20 روز قطعی و اختلال گسترده اینترنت، قرار است ارتباطات به حالت قبل بازگردد؛ وضعیتی که با خسارت‌های بسیار برای شرکت‌های فعال در حوزه اقتصاد دیجیتال از کسب و کارهای خرد و استارتاپ‌های بزرگ گرفته تا اپراتورها، فین تک‌ها و فعالان رمز ارز، فعالان حوزه هوش مصنوعی و... همراه بود. علاوه بر خسارات وارده، آنچه بیشتر فعالان حوزه اقتصاد دیجیتال را آزار می‌دهد، عدم شفافیت درباره آینده اینترنت و در برزخ ماندن آنها بود.
همین چند روز پیش وزیر ارتباطات، زیان هسته مرکزی اقتصاد دیجیتال را که شامل اپراتورها و شرکت‌های زیرساختی می‌شود، روزانه ۵۰۰ میلیارد تومان تخمین زد. ظاهراً وقتی نوبت به لایه‌های دوم و سوم می‌رسد، این مشکل خود را بیشتر نشان می‌دهد و طبق گفته وزیر ارتباطات، این قطعی‌ها با فرض سهم ۵ درصدی اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی (GDP)، روزانه ۵هزار میلیارد تومان هزینه روی دست کشور می‌گذارد.
چیت‌ساز البته به خسارات پنهانی کاهش فعالیت کسب و کارهای آنلاین هم اشاره‌ای دارد و آمار او نشان می‌دهد که اثر این ضربه، دومینووار به سایر بخش‌های مرتبط با خرید و فروش ازجمله پیک‌های موتوری، حوزه‌های مختلف پست و... هم منتقل شده است. معاون وزیر ارتباطات از کاهش ۴۰ درصدی ترافیک مرسولات شرکت ملی پست و افت حدود ۵۰۰ میلیارد تومانی درآمد در یک بازه ۱۰ روزه خبر داده است. آمار نشان می‌دهد که بخش خصوصی پست، ضربه بیشتری خورده و بیم تعدیل گسترده نیروی انسانی در پایان سال می‌رود.
رضا الفت نسب، رئیس اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی هم با اشاره به کاهش فروش 80 درصدی بسیاری از کسب و کارهای آنلاین، ضربه قطع اینترنت به پیکر اقتصاد دیجیتال را شدید دانسته است.
تاب آوری پایین کسب و کارهای خرد
یکی از بخش‌هایی که از قطعی اینترنت بیشترین آسیب را دیده، کسب وکارهای خرد و خانگی فعال بر بستر شبکه‌های اجتماعی است.
پشوتن پورپزشک، کارشناس حوزه اقتصاد دیجیتال و تجارت الکترونیک که با بسیاری از این کسب و کارها در ارتباط نزدیک است، درگفت‌وگو با «ایران»، میزان تاب‌آوری این گروه از کسب و کارها را بسیار کم می‌داند و می‌گوید: «این تاب‌آوری اگر برای کسب و کارهای بزرگ‌تر یک هفته یا بیشتر باشد، برای این کسب و کارهای خرد ضریبی از روز است و قطع کوتاه مدت اینترنت هم می‌تواند باعث خروج آنها از چرخه حیات شود.»
این فعال حوزه اقتصاد دیجیتال با اشاره به بازار سالانه حدود 100 تا 120 همتی کسب و کارهای خرد فعال بر بستر شبکه‌های اجتماعی، خسارت ناشی از قطع اینترنت برای این کسب و کارها را روزانه 350 میلیارد تومان و در هفته، دو ونیم همت تخمین می‌زند. او این خسارت را صرفاً از بین رفتن فروش نمی‌داند و به خارج شدن از چرخه و مرگ کسب و کارها بعد از یک قطعی طولانی مدت هم اشاره می‌کند.
پورپزشک با اشاره به اتصال پراختلال اینترنت بین‌الملل و قطع و وصل‌های بسیار، می‌گوید: «هنوز فروش این کسب و کارها به حالت قابل قبول برنگشته است.» این فعال حوزه اقتصاد دیجیتال ادامه می‌دهد: « تبعات ناشی از قطعی 20 روزه اینترنت برای این کسب و کارها و بازگشت آنها به کار، در مدت 20 روز قابل حل شدن نیست و ممکن است برخی از این کسب و کارهای خرد و خانگی دیگر هرگز به مدار برنگردند. استارتاپ‌های بزرگ‌تر هم ممکن است مجبور به تعدیل نیرو شوند و اگر وضع به همین منوال پیش برود دور از ذهن نیست که در پایان سال با سونامی تعدیل نیرو مواجه شویم.»

قطع اینترنت در دوره طلایی سفر
با هر بار اختلال یا قطع اینترنت، استارتاپ‌ها و شرکت‌های اقتصاد دیجیتال فعال در صنعت گردشگری در کانون آسیب قرار می‌گیرند و متحمل خسارت‌های پنهان و آشکار می‌شوند، هرچند این‌بار طولانی شدن این قطعی، دامنه مشکلات را بیشتر کرده است. مدیر روابط عمومی یک شرکت فعال در عرصه گردشگری و فروش بلیت به «ایران» می‌گوید:«بیش از ۸۰ درصد مردم پیش از سفر به جست‌و‌جوی اطلاعات مقصد سفر خود و بررسی قیمت‌های مختلف تور، بلیت و هتل در فضای اینترنت می‌پردازند اما با مسدود شدن اینترنت و همچنین موتور جست‌و‌جوی گوگل، در عمل این امکان وجود نداشت و میزان تقاضای سفر کاهش یافت. با وجود نبود درآمد، هزینه‌های جاری مانند حقوق کارکنان، اجاره‌بها، تلفن و حتی اینترنتی را که قطع بوده، باید بپردازیم.»
او با اشاره به اینکه هر گونه برنامه‌ریزی برای سفر وابسته به اینترنت است، ادامه می‌دهد:«قطعی اینترنت درست در زمان پیک سفرهای جنوب و سفرهای خارجی به دلیل کریسمس و... اتفاق افتاد و در عمل میزان درآمد استارتاپ‌های حوزه سفر را بشدت کاهش داد.»
این فعال حوزه گردشگری یکی از بزرگ‌ترین مشکلات در زمان قطع و اختلال اینترنت را عدم دسترسی به «گوگل‌ادز»
(Google Ads) و همچنین «سئو» می‌داند؛ دو بال صنعت گردشگری که به این شرکت‌ها کمک می‌کند سر پا بمانند.
او «گوگل‌ادز» را حیاتی‌ترین ابزار بازاریابی دیجیتال بویژه برای کسب‌وکارهای کوچک و متوسط و استارتاپ‌ها می‌داند و می‌گوید:«در جهان، بیشترین سهم بودجه دیجیتال‌مارکتینگ به «گوگل‌ادز» اختصاص می‌یابد اما در این شرایط، ما به این ابزار حیاتی دسترسی نداشتیم.»
او با اشاره به اینکه در جهان، کمپین‌های کاربرمحوری وجود دارند که در شبکه‌های اجتماعی و از طریق اشتراک گذاشتن تجربه‌های سفر در شبکه‌های اجتماعی، دیگران را به فکر سفر می‌اندازند، می‌گوید:«جنس گردشگری با تبلیغات و روایت تجربه‌های مسافران ارتباطی مستقیم دارد و با کمتر شدن اشتراک تجربه سفر، میل به سفر و رویاپردازی درباره آن هم کاهش می‌یابد.»
این فعال حوزه گردشگری مشخص نبودن وضعیت اینترنت و عدم شفافیت در این‌باره را آسیب‌زا می‌داند و می‌گوید:«رفتن به سمت اینترنت ملی یا هر سناریوی دیگری، برنامه‌ریزی ویژه خود را می‌طلبد و اگر وضعیت شفاف شود، درمی‌یابیم چه اتفاقی در حال رخ دادن است و اینکه چه باید بکنیم.»

زیان اپراتورها از قطع داده
مکالمه و پیامک
اپراتورهای بزرگ کشور هم با قطعی همزمان اینترنت، مکالمه و پیامک در شرایط امنیتی پیش آمده، متحمل زیان شده‌اند چراکه وقتی این سرویس‌ها از کار بیفتند، در عمل اپراتور هیچ درآمدی نخواهد داشت.
به گفته احسان چیت‌ساز، معاون وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، سهم همراه اول، ایرانسل و رایتل از تولید ناخالص ملی از ۰٫۸۶ درصد در سال ۱۴۰۲ به ۰٫۷۷ درصد کاهش یافته است. برای مثال، همراه اول در روز اول قطعی، کل درآمد خود را و در روزهای بعد حدود نیمی از درآمدش را از دست داد که منجر به کاهش ۱۰۰ میلیارد تومانی درآمد روزانه شد.
طبق گزارش معاون وزیر ارتباطات، وضعیت شرکت ایرانسل به دلیل وابستگی شدیدتر به درآمدهای بخش دیتا، بحرانی‌تر بوده و در این ایام حدود ۸۵ درصد از درآمدهای خود را از دست داده است. چیت‌ساز برآورد کرده است در بازه زمانی ۱۰ روزه، شرکت همراه اول بالغ بر یک‌هزار میلیارد تومان و شرکت ایرانسل حدود ۲ هزار میلیارد تومان عدم‌النفع را تجربه کرده باشند.

بسته های اینترنتی استفاده نشده
تمدید می شوند
همه اینها در حالی است که مردم برای خرید بسته‌های اینترنتی هزینه‌ای انجام داده‌اند اما خدمت خاصی دریافت نکرده‌اند. اپراتورها در پاسخ به این پرسش که آیا بسته‌های جبرانی اینترنت به مردم اختصاص می‌یابد، در این‌باره ابراز بی‌اطلاعی کرده و آن را چندان منصفانه ندانستند. اپراتورها معتقدند قطعی اینترنت در دایره اختیارات آنها نبوده، بنابراین جبران زیان کاربران هم نباید توسط آنها انجام شود.
با این حال در لحظه تنظیم این گزارش، خبر رسید که وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات اعلام کرده دولت با ارائه راهکارهای جبرانی، درصدد جبران بخشی از خسارات واردشده به کسب‌وکارها و مشترکان در پی قطعی‌ها و اختلالات اخیر خدمات ارتباطی است. ستار هاشمی با اشاره به وضعیت مشترکان خدمات اینترنتی گفته است: «در حال پیگیری هستیم تا بسته‌های اینترنتی که در این بازه زمانی خریداری شده اما به‌دلیل اختلال در ارائه خدمات امکان استفاده از آن‌ها فراهم نبوده است، به‌صورت خودکار تمدید شود تا هیچ‌گونه زیانی متوجه کاربران نشود.»

هوش مصنوعی بدون اینترنت
سرپا نمی ماند
روشنک سمیعی‌پور از فعالان حوزه هوش مصنوعی که در حوزه تولید هوش مصنوعی سازمانی فعالیت دارد هم از فشارهای مالی و خطر از دست رفتن اعتبار شغلی خود به دلیل قطع اینترنت گلایه‌مند است.
او با اشاره به اینکه این استارتاپ، کارخانه ساخت کارکنان دیجیتال است، آینده را ترکیبی از روبات‌ها و انسان‌ها در محل کار می‌داند و به «ایران» می‌گوید:«ما امروز مغز آن روبات‌ها را به صورت نرم‌افزاری برای سیستم‌ها طراحی می‌کنیم و پیش از قطعی اینترنت، استقبال بالایی از هوش مصنوعی سازمانی شده بود.»
او با اشاره به از دست رفتن دو قرارداد شرکت در نتیجه قطع اینترنت، کار استارتاپ‌های هوش مصنوعی بدون اینترنت بین‌الملل را غیرممکن می‌داند. سمیعی‌پور با اشاره به اینکه برای بومی شدن صددرصدی محصول این شرکت، تنها برای تأمین سخت‌افزار بیش از 90 میلیارد تومان هزینه باید انجام شود، آن را امری محال می‌داند و می‌افزاید:«ما برای تولید هوش مصنوعی سازمانی API را از خارج کشور می‌گیریم که با قطع اینترنت، در عمل با مشکل مواجه شدیم.»
او بدون احتساب قراردادهای از دست رفته، میزان زیان ناشی از قطع اینترنت را حدود 300 میلیون تومان برآورد می‌کند و یادآور می‌شود:«اگر دو قرارداد 400 میلیونی از دست رفته را هم لحاظ کنیم، میزان ضرر ما به حدود 700 میلیون تومان می‌رسد.»
سمیعی‌پور با اشاره به اینکه خواستار اینترنت آزاد برای همه است، خط اضطراری اینترنت که گاه از آن به‌عنوان یک راه‌حل یاد می‌شود را تنها برای بالا آوردن محصول، کارآمد می‌داند و می‌افزاید:«اگر مشتریان ما در سازمان‌ها و مراکز مختلف از جمله بیمارستان‌ها، مدرسه‌ها و... به اینترنت دسترسی نداشته باشند، در عمل این اینترنت هرگز کارگشا نخواهد بود.»
او خواستار تعیین تکلیف در زمینه اینترنت است تا بتواند تصمیمی درست برای شرکت خود بگیرد.

تنها یک تراکنش در روز
مصطفی امیری از فعالان حوزه فین‌تک هم با اشاره به اینکه این‌بار قطعی اینترنت حتی شبکه‌های داخلی را هم با اختلال بزرگی مواجه کرده است، می‌گوید:«شبکه پرداخت ما هم با وجود طراحی ایزوله و بدون نیاز شدید به اینترنت بین‌الملل، با اختلالات بزرگی مواجه شد.» او با اشاره به ارائه خدمات این فین‌تک به 650 هزار کسب‌و‌کار خرد و متوسط به «ایران» می‌گوید:«ماهانه 350 هزار عدد از این تعداد، تراکنش مالی مشخصی دارند. با این حال روز جمعه تا حدود ساعت دوونیم بعدازظهر، تنها یک تراکنش در کل پلتفرم انجام شد که عجیب و ناامیدکننده بود.» امیری از احیای حدود 60 درصد تراکنش‌ها با وجود ریزش 90 درصدی آنها در دوران قطع اینترنت خبر می‌دهد.
او در ادامه توضیح می‌دهد:«فعالیت قسمت زیادی از پذیرندگان خرد به دلیل ریسک‌های ذاتی در کانال ورود کاربر و کانال ورود مشتری آنها، اعم از شبکه‌های اجتماعی تا موتورهای جست‌و‌جوگر متوقف شده است.»
امیری تهدید بزرگ‌تر را از بین رفتن کسب‌و‌کارهای خرد و متوسط می‌داند و ادامه می‌دهد:«با یک محاسبه ساده، تعداد افراد مرتبط با این کسب‌و‌کارها اعم از خانوار یا کارکنان که تحت‌تأثیر قطع اینترنت قرار گرفته‌اند به حدود یک میلیون و 200 تا 300 هزار نفر می‌رسد. علاوه بر این، با توجه به اینکه حوزه اقتصاد دیجیتال در سه ماهه پایانی سال بیشترین درآمدزایی را دارد و در عمل از این درآمد در سه ماهه اول سال به‌عنوان ماه‌های کم‌درآمدتر استفاده می‌شود، ما نگران کسب‌و‌کارهای خرد هستیم.»

بــــرش

اینترنت نگاه همه جانبه می خواهد

وزیر ارتباطات موضع وزارت ارتباطات و دولت را دسترسی آزاد به خدمات بین‌المللی برای همه دانست و گفت:«قطع اینترنت بین‌الملل و بی‌نیازی از آن، یک شوخی تلخ است. با توجه به شرایط کشور، در 18دی ماه با صلاحدید مراجع امنیتی در عمل ناچار به قطع اینترنت شدیم. ازآنجا که امروز موضوع ارتباطات در تمام شئونات زندگی نقش ویژه‌ای ایفا می‌کند، از فردای همان روز به سه معاون خود مأموریت ویژه دادم تا این موضوع با جدیت دنبال شود. ما نسبت به شرایط امنیتی حاکم در کشور بیگانه نبوده و نیستیم ولی با یک نگاه همه جانبه موضوع‌ها را دنبال می‌کنیم.» وزیر ارتباطات با بیان اینکه مباحث مختلفی در مجموعه‌های تصمیم‌گیر وجود داشت و نقطه‌نظرها و حرف‌های متفاوتی دراین خصوص بیان شد، ادامه داد:«در نهایت با جمع‌بندی انجام شده، وزارت ارتباطات عادی شدن روند ارتباطات را آغاز کرده و امیدواریم در آینده نزدیک ارتباطات به صورت کامل برگردد.»
ستارهاشمی یادآورشد:« نمی‌توان سکوهای داخلی را مستقل از ارتباطات بین‌المللی در نظر گرفت. از نظر فنی، این موضوع کاملاً روشن است. ممکن است این پلتفرم‌ها در بازه‌های زمانی کوتاه بتوانند خدماتی ارائه دهند، اما در بلندمدت حتماً با چالش مواجه می‌شوند. تلاش شد که تاب‌آوری سیستم‌ها برای چند روز حفظ شود، اما متأسفانه با طولانی شدن زمان، این موضوع با مشکلات جدی‌تری مواجه شد.»
وزیر ارتباطات همچنین گفت: اگر واقعاً می‌خواهیم اینترنت باکیفیت داشته باشیم، باید وی‌پی‌ان‌ها و فیلترشکن‌ها از گوشی‌های مردم حذف شود. این یک بحث مبنایی است و استدلال قوی هم دارد. تا زمانی که مردم به دلیل نیازهای واقعی مجبور به استفاده از فیلترشکن باشند، هم شبکه آلوده می‌شود، هم از نظر امنیتی ضد امنیت است و هم هزینه‌های زیادی به زندگی مردم تحمیل می‌کند.️این مسأله باید در کشور حل شود و ما در این مسیر حتماً با جدیت تلاش خواهیم کرد.

بــــرش

تعدیل نیرو در پلتفرم های بزرگ

تبعات قطع اینترنت فقط دامن کسب و کارهای خرد و خانگی را نگرفته و به گواه معاون وزیر ارتباطات، پلتفرم‌های بزرگ هم در این مدت آسیب‌های سنگینی دیده‌اند؛ احسان چیت‌ساز به‌تازگی اعلام کرده است پلتفرم بزرگی مانند دیجی‌کالا در روز اول اختلالات کل ترافیک ورودی و درآمد خود را از دست داد و در روزهای پس از آن هم با کاهش ۵۰ درصدی حجم فعالیت‌ها روبه‌رو شد که گردش مالی روزانه آن حدود ۳٫۳ هزار میلیارد تومان برآورد می‌شود.
به گفته چیت‌ساز، در حوزه تبلیغات، سرمایه‌گذاری‌ها بر پایه امید به فروش کالا انجام می‌شود، اما زمانی که این زنجیره قطع می‌شود، بازگشت به چرخه درآمدی پیشین حدود ۵ الی ۶ ماه زمان می‌برد که تداوم این وضعیت منجر به تعدیل نیروی انسانی و ایجاد یک زیان پایدار و ساختاری برای این شرکت‌ها خواهد شد.
 مجید مظاهری، مدیر یکی از پلتفرم‌های بزرگ فروش آنلاین از ریزش ۶۰ تا ۷۰ درصدی سهم فروش این پلتفرم در جریان قطعی اینترنت و وجود مشکلات زیرساختی زیاد خبر می‌دهد. او با اشاره به کاهش فروش 95 درصدی در دو، سه روز اول قطع اینترنت، از بر باد رفتن تلاش‌ها برای بالا رفتن رنکینگ در گوگل با استفاده از سئو، گلایه‌مند است. او به «ایران» می‌گوید: «حتی با وجود بازگشت اینترنت به حالت قبل، حداقل 2 تا 3 ماه طول می‌کشد که با بارگذاری مقالات جدید، مرور مقالات گذشته و صرف هزینه زیاد، دوباره خود را به نقطه قبلی در رنکینگ گوگل بازگردانیم.» مظاهری، عدم دسترسی این پلتفرم فروش به ایمیل و ابزارهای مارکتینگ از جمله «وب اینگیج» و «متریکا» و همچنین ابزارهای هوش مصنوعی به منظور تولید محتوا، ویدیو و طراحی را از دیگر مشکلات این استارتاپ در دوران قطعی اینترنت می‌داند. او بدون اشاره به میزان زیان ناشی از قطع اینترنت، ابراز امیدواری می‌کند در پایان سال مجبور به تعدیل نیرو نشود اما این موضوع را چندان دور از ذهن نمی‌داند.