حبیب آرین
گروه بورس

روز گذشته بورس تهران یکی از منفی‌ترین روزهای خود را پشت سر گذاشت. در حالی که به نظر می‌رسید شاخص کل در حال تثبیت در کانال‌های بالاتر است، افزایش نااطمینانی‌های ناشی از افزایش تنش‌های منطقه‌ای بازار سهام را به کما برد. ریزش ۱۲۱ هزار واحدی شاخص کل (معادل ۲.۸ درصد افت) در شرایطی رقم خورد که ارزش معاملات به کمتر از ۶ هزار میلیارد تومان رسید و بیش از ۲۵ همت ارزش سفارش‌های فروشی بود که در صف بدون خریدار باقی ماند. این سطح از ارزش معاملات نسبت به میانگین ماه گذشته تقریباً یک‌چهارم شده و نشان می‌دهد رونق از بازار سهام برای مقطع فعلی رخت بر بسته است. پس از رشدهای نسبتاً پرشتاب بورس تهران، معاملات دو روز اخیر جنس متفاوتی را نشان می‌دهد که گویا هیجان فروش در دل همه سرمایه‌گذاران غلبه کرده است. این در حالی است که وقتی نگاهی به بازار جهانی انداخته می‌شود، قیمت نفت به عنوان دماسنج اصلی تنش‌های خاورمیانه، تقریباً خنثی و حتی در ساعاتی در محدوده منفی معاملات این هفته خود را آغاز کرده است. برخی کارشناسان معتقدند محدودیت دامنه نوسان سهام بر این فضای منفی دامن زده است. افرادی که به دلیل دامنه محدود نوسان فقط سه درصد پایین‌تر از روز قبل می‌توانند بفروشند، به ناچار در صف فروش می‌مانند. در نتیجه، بسیاری از افرادی که نمی‌دانند چه قیمتی برای فروش سهام مناسب است در یک رفتار توده‌ای اسیر هیجان صف‌های فروش می‌شوند و سفارش خود را در صف می‌گذارند. فردی که شاید اگر در یک روز با منفی ۱۰ تا ۲۰ درصد افت قیمت سهام خود مواجه می‌شد، حاضر به فروش آن نبود، طی یک هفته با روزی سه درصد منفی متوجه میزان زیان خود نشده و دست به فروش می‌زند. انگار ریزش سنگینی که در یک روز تحملش سخت بود و احتمال داشت فرد را از فروش پشیمان کند، در یک روند فرسایشی اتفاق افتاده و حتی فشار فروش در سهام را نیز بیشتر کرده است. خریداران نیز مادامی که صف‌های فروش قفل می‌شوند، انگیزه‌ای برای خرید ندارند. معیار خرید آنها به جای تحلیل و سطح ارزندگی سهام می‌شود «وقتی می‌خرم که صف فروش جمع شود.» به این ترتیب، اثر روانی صف‌های فروش سنگین هم بر شدت و تعداد فروشندگان می‌افزاید، هم خریداران را از عجله برای خرید باز می‌دارد و اتفاقاً برای ورود می‌هراساند. افرادی که همین هفته پیش با وجود همه تنش‌ها، افت قیمت‌ها را فرصتی برای خرید می‌دیدند، اکنون از واهمه حجم صف‌های فروش حتی ممکن است نگاهی به بازار نکنند.
 
نگاه آماری به بازار سهام
روز دوشنبه ۶ بهمن ۱۴۰۴، بازار سرمایه تهران یکی از سخت‌ترین روزهای تاریخ خود را تجربه کرد. سایه سنگین تنش‌های ژئوپلیتیک، اتمسفر بازار را ملتهب کرد. ریزش ۱۲۱ هزار و ۳۴۴ واحدی شاخص کل (معادل ۲.۸۶ درصد افت) و نزول ۲۷ هزار واحدی شاخص هم‌وزن، نشان از یک فرار بزرگ دارد؛ فرار از دارایی‌های پرریسک به سمت دارایی‌هایی امن.
وقتی عرضه بی‌خریدار می‌ماند
آمارها به وضوح فضای منفی در بازار را روایت می‌کنند. ارزش صف‌های فروش در انتهای بازار به رقم ۲۴ هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان (۲۴.۵ همت) رسید، در حالی که مجموع صف‌های خرید تنها ۹۹ میلیارد تومان بود. این شکاف ۲۵ برابری، حکایت از بن‌بست کامل نقدشوندگی در بازار دارد. ۷۹۵ نماد در محدوده منفی معامله شدند و تنها ۳۱ نماد (کمتر از ۴ درصد بازار) توانستند رنگ سبز را حفظ کنند. نکته تأمل‌برانگیز، رفتار پول‌های درشت است. با وجود اینکه تعداد خریداران حقیقی (۹۵ هزار نفر) بیشتر از فروشندگان (۷۳ هزار نفر) بود، اما برآیند ریالی نشان‌دهنده خروج ۳۷۰ میلیارد تومانی پول حقیقی از کل بازار است. این موضوع نشان می‌دهد که کدهای درشت و هوشمند در حال سبک کردن سبد سهام خود هستند، در حالی که خریداران خُرد به صورت پراکنده در حال خریدهای پله‌ای در قیمت‌های منفی‌اند.

طلا؛ تحت تاثیر اونس جهانی و نرخ دلار داخلی
در حالی که بورس تهران در حال ریزش بود، بازار طلا تحت تأثیر دو نیروی پیشران «اونس جهانی» و «نرخ دلار داخلی» به سقف‌های تاریخی جدیدی دست یافت. رسیدن قیمت اونس جهانی به مرز بی‌سابقه ۵۱۰۰ دلار، شوک بزرگی بود که همزمان با رشد نرخ دلار در بازار آزاد، صندوق‌های طلا را به تنها پناهگاه سرمایه تبدیل کرد.
دیروز صندوق‌های طلا با ورود پول بیش از ۶۰۰ میلیارد تومانی مواجه شدند. ارزش معاملات این صندوق‌ها به ۱۹ هزار میلیارد تومان نزدیک شد که بیش از سه برابر ارزش معاملات سهام بود.

خروج پول از درآمد ثابت‌ها
یکی از اتفاقات نادر بازار امروز، خروج ۱۲۸۶ میلیارد تومانی پول از صندوق‌های درآمد ثابت بود. در شرایط عادی، زمانی که بورس ریزش می‌کند، نقدینگی معمولاً به سمت این صندوق‌ها می‌رود تا سود ثابت و بی‌ریسک دریافت کند. اما روز گذشته همزمان با انتشار خبر تورم نقطه به نقطه 60 درصدی دی ماه، حتی سود تضمین‌شده ریالی هم نتوانست سرمایه‌گذاران را قانع کند. این رکورد تاریخی در نرخ تورم تا حدی بر تصمیم سرمایه‌گذاران اثرگذار بود که نگران افت ارزش ریال خود هستند و به سمت دارایی‌های سخت مانند سکه، طلا یا حتی تتر ببرند.
 
سیگنال‌های نگران‌کننده از بازار آپشن و صندوق‌های اهرمی
در حالی که بازار نقدی سهام در  صف‌های فروش گرفتار شده بود، بازار اختیار معامله (Options) روزی پرالتهاب و استراتژیک را پشت سر گذاشت. تحلیل داده‌های این بازار نشان‌دهنده تغییر فاز جدی معامله‌گران از سوداگری به بیمه‌گری است. نکته خیره‌کننده در تابلوی دیروز، تفاوت فاحش ارزش معاملات میان دو نوع قرارداد است. در حالی که ارزش معاملات در اختیار خرید حدود ۳۰۲ میلیارد تومان بود، این رقم در اختیار فروش به بیش از ۷۳۶ میلیارد تومان رسید. این یعنی نقدینگی در بازار آپشن، بیش از ۲.۴ برابرِ تمایل برای صعود، روی نزول یا بیمه کردن دارایی متمرکز شده است. معامله‌گران با خرید قراردادهای اختیار فروش، در حال پرداخت جریمه‌ای (پریمیوم) هستند تا دارایی خود را در قیمت‌های بالاتر بیمه کنند. همچنین در قراردادهای اختیار خرید، غلبه رنگ قرمز (بیش از ۳۸۷ مورد نزولی) نشان می‌دهد که حتی کسانی که قصد خرید دارند، انتظارات قیمتی خود را به شدت پایین آورده‌اند. در مقابل، در بخش اختیار فروش، شاهد افزایش موقعیت‌های صعودی (سبز) هستیم که معنای معکوس دارد؛ یعنی تقاضا برای داشتن حقِ فروش در قیمت‌های بالا به شدت افزایش یافته است.
در سوی دیگر، صندوق‌های اهرمی که همواره پیشران صعود بودند، امروز به لبه پرتگاه رسیدند. سرانه فروش در اهرمی‌ها به رقم بی‌سابقه ۳۹ میلیون تومان برای هر کد حقیقی رسید، در حالی که سرانه خرید تنها ۱.۲ میلیون تومان بود. 
 
نقش بازیگران حقوقی
حمایت یا نظاره؟
در میانه‌ها و بدترین لحظات بازار، کدهای حقوقی ۶۶ درصد از خریدهای کل بازار را برعهده داشتند (حدود ۱۵۰۰ میلیارد تومان). با این حال، حجم فروش حقیقی‌ها به قدری تهاجمی بود که حمایت‌های نهادی نیز نتوانست صف‌های فروش را جمع‌آوری کند.
 
در انتظار تدبیر
بازار سرمایه تهران در تاریخ ۶ بهمن، بیش از آنکه تحت تأثیر محرک‌های اقتصادی (مانند گزارش‌های فصلی یا سودآوری شرکت‌ها) باشد، تحت تأثیر «اعصاب ژئوپلیتیک» قرار گرفت. رکوردشکنی اونس جهانی در مرز ۵۱۰۰ دلار و همگرایی آن با التهابات منطقه‌ای، باعث شده تا ریسک سیستماتیک به سقف خود برسد.
تداوم ابهامات سیاسی و عدم مداخله جدی حقوقی‌ها منجر به فرسایشی شدن صف‌های فروش می‌شود. در این حالت، شاخص کل ممکن است امروز به زیر ۴ میلیون واحد، مرز حمایتی و روانی بعدی نیز برسد. جایی که شاید برخی خریداران که افت فعلی را اصلاح کوتاه‌مدت بورس می‌دانند، وارد میدان شوند و مجدد فضا را به نفع رونق تغییر دهند. اتفاقی که البته اجماعی روی آن وجود ندارد.