ایده گردآوری و تدوین کتاب «تمام نهج‌البلاغه» چگونه شکل گرفت؟
موضوع نهج‌البلاغه از دیرباز مورد توجه جوامع شیعی، اسلامی و جهانی بوده است. حتی پژوهشگران مسیحی، وقتی قصد بیان مطلبی را درباره امیرالمؤمنین(ع) داشتند؛ آن را با تمرکز بر نهج‌البلاغه انجام می‌دادند. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی رضوان‌الله‌علیه، این توجه و اهتمام در ابعاد مختلف، گسترده‌ و عمیق‌تر شد. از آنجا که زمینه فکری انقلاب، منطبق بر روش و دستورات حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) بود، انقلابیون و مردم بر ادامه این راه تأکید کردند. از آن‌سو شیعیان جهان با مشاهده ارزش‌های دینی به‌روز شده توسط انقلاب اسلامی ایران، خواهان آشنایی بیشتر با نهج‌البلاغه  شدند. 
برای مسلمانان غیرشیعی نیز پیروزی انقلابِ متکی بر فرمایشات امیرالمؤمنین(ع)، مورد توجه بود، چراکه مردم با دست خالی و بدون هیچ جنگی رژیم شاهنشاهی را سرنگون کردند. دشمنان تشیع و اسلام نیز درصدد فهم چگونگی پیروزی یک ملت به پشتوانه‌ای اعتقادی برآمدند. این مقدمه‌ مختصری است در چرایی اهمیت و جایگاه نهج‌البلاغه. 
اما ایده‌ آغاز پروژه عظیمی که به انتشار کتاب «تمام نهج‌البلاغه» منتهی شد، به برپایی اولین کنگره بین‌المللی نهج‌البلاغه در سال 1363، به میزبانی حسینیه ارشاد بازمی‌گردد. در آن کنگره، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای درخصوص اهمیت نهج‌البلاغه و ضرورت انجام تحقیقاتی جامع، سخنرانی کردند. سخنان ایشان متکی بر سه محور مهم بود: اول آنکه نهج‌البلاغه‌ شریف رضی، شامل یک گزیده است و آن مرحوم، نهج‌البلاغه را با تقطیع‌های مختلفی گردآوری کرده که متن پیوسته‌ای را مقابل خواننده نمی‌گذارد. به فرموده ایشان، جداسازی لفظ حتماً تقطیع معنایی نیز به دنبال دارد و برای شناخت حقیقت مقصود حضرت باید به متن کامل دسترسی پیدا کنیم. نکته دومی که به آن تأکید کردند، مسأله مرسل بودن روایات است.
 
بحث فقدان نام راویان؟
بله. بنابر اصطلاح رایج میان علما، در روایات مرسل، به سلسله اسناد راویان و اسامی‌ آنان اشاره‌ای نشده است. علم رجال به بررسی زندگی راویان احادیث و سنجش میزان راستگویی‌شان می‌پردازد تا دریابیم روایاتی که نقل کرده‌اند، دقیق و قابل اعتماد هستند یا نه! در نهج‌البلاغه، گزیده‌های شریف رضی، اغلب بدون ذکر منبع و اسم راوی هستند. فقدان ریشه رجالی روایات و اسناد برای هر دو گروه عاشقان امیرالمؤمنین(ع) و پژوهشگران مشکل‌ساز است. از طرفی دستاویزی به دست مخالفان می‌دهد تا در حقانیت انتصاب حضرت به جانشینی پیامبر اکرم(ص) تشکیک ایجاد کنند. 
بنابر مسأله سومی که در سخنرانی آیت‌الله خامنه‌ای بر آن تأکید شد، ما فارسی‌زبان‌ها و حتی عرب‌های امروز، آشنایی چندانی با سطح بلاغتی دشوار زبان شریف رضی نداریم. در این بین متن تقطیع‌ شده نیز بر دشواری درک‌مان در شناخت شخصیت والای حضرت امیرالمؤمنین(ع) و کلام ایشان می‌افزاید. 
مقام معظم رهبری تأکید کردند، «خوب است والاهمتانی پیدا شوند و آنچه را شریف رضی در نهج‌البلاغه ذکر کرده در منابع دیگر پیدا کنند و متن کامل را در اختیار همگان قرار بدهند.» چند سالی گذشت ولی کسی این کار را شروع نکرد، در نهایت توفیق الهی شامل اینجانب شد و در این مسیر قدم نهادم. 
از راهنمایی فقها و اساتید علوم دینی نیز بهره‌مند شدید؟
در بهره‌مندی از رهنمودهای دو تن از علمای تحقیقی بسیار سعادتمند بودم، فقهایی که در زمینه‌های مرتبط با امیرالمؤمنین(ع) کارکشته و صاحب‌نام بودند؛ مرحوم شیخ باقر محمودی، صاحب کتاب «نهج السعادة فی مستدرک نهج‌البلاغة» و دیگری مرحوم سید عبدالزهراء الحسینى الخطیب، مؤلف کتاب «مصادر نهج‌البلاغه و اسانیده». آقای محمودی در بیروت و آقای خطیب در دمشق سکونت داشتند و رفت‌وآمد به محضر هردو بزرگوار برای من میسر بود. با وجود بهره‌مندی از تجربیات این اساتید، به مرور با واقعیتی تلخ درخصوص مظلومیت حضرت امیرالمؤمنین(ع) روبه‌رو شدم. برای یافتن کلام حضرت دشواری فراوانی وجود داشت چراکه در تاریخ برای حذف کلام امام علی(ع) کوشش فراوانی صورت گرفته است. لذا برخی راویان، توریه (در اصلاح امروزی به معنای دور زدن) می‌کردند و کلام و روایات حضرت امیرالمؤمنین(ع) را به اسامی مختلفی منتسب می‌کردند تا از گزند دشمنان دور بماند. در گذر زمان، امکان تشخیص آنکه کدام روایت از حضرت علی(ع) است، دشوار شد. بررسی صحت اسناد و روایات، یکی از دشواری‌های بزرگ این تحقیقات بود. طی حدود سی‌سال به بررسی افزون بر ۸۰ هزار جلد کتاب پرداختم. از آنجا که امکان دسترسی همزمان به آنها وجود نداشت و هر کدام در گوشه‌ای از جهان بودند، راستی‌آزمایی اسناد و روایات برای برطرف ساختن جامانده‌های نهج‌البلاغه شریف رضی، دوندگی فراوانی‌ طلب می‌کرد. باید ابتدا کلام منتسب به حضرت و بعد هم روایاتی را که به اسامی دیگری مکتوب شده بودند، پیدا می‌کردم تا به استناد شواهد و در مقایسه با متن شریف رضی، به صحت و سقم انتساب‌شان پی ببرم.
 
بنابر نقل‌قولی که از شما خوانده‌ام، به این منظور به کشورهای مختلف سفر کرده و از منابع ۷۰ کتابخانه مهم جهان بهره گرفته‌اید؛ در این سفرها با چه چالش‌هایی در دسترسی به منابع روبه‌رو شدید؟
منابع کتابخانه‌ای بی‌شماری را بررسی کردم، از کتابخانه‌های کنگره آمریکا گرفته تا مک‌گیل کانادا و کتابخانه آیت‌الله مرعشی شهر قم. طی سه دهه به نقاط مختلفی از جهان سفر کردم، آنقدر زیاد که بهتر است به جای اشاره به نام کشورهایی که رفتم، بگویم به کدام کشورها نرفتم! سفرهایی بسیار دشوار و متکی بر امکانات شخصی. حمایت هیچ سازمان و ارگانی را نداشتم. گاهی باید به کتابخانه‌ای در شهر حیدرآباد هند می‌‌رفتم که با گذر سال‌ها از فوت صاحبش، جایگزینی برای او نیامده و منابع در وضعیت نامناسبی پخش زمین شده بودند! باید میان انبوهی از کتاب‌های خاک گرفته می‌گشتم تا شاید به منبعی درخور دست‌ پیدا کنم. از سوی دیگر هر کتابخانه‌ای قوانین خاص خود را داشت، در برخی کتابخانه‌ها چون کتابخانه دانشگاه هاروارد، شخصاً در میان قفسه‌ها جست‌و‌جو می‌کردم که امتیاز خوبی برای یک محقق است. در برخی کتابخانه‌ها اجازه خروج منابع را نمی‌دادند، این مسأله مواقعی که زمان محدودی برای حضور در آن کشورها داشتم، چالش‌برانگیز بود. دسترسی به کتابخانه‌های خارجی، در مواردی منوط به ارائه درخواستی بود که نتیجه بررسی آن حداقل دو‌ سه ماه بعد اعلام می‌شد. به اینها برخی تفاوت‌های جغرافیایی هم اضافه می‌شد، سفرم به مونترال کانادا در فصل زمستان و دمای کمتر از بیست درجه زیر صفر بود. من که از مترو تا کتابخانه را پیاده می‌رفتم، در مسیر حتی یک ‌لحظه هم نمی‌ایستادم، کافی بود بایستم تا یخ بزنم. در هندوستان، مسئول یکی از کتابخانه‌ها با فردی که میهمانش بودم، اختلاف جدی داشت. رئیس کتابخانه از سر لطف وسیله نقلیه‌ای برای بازگشت من به محل سکونتم اجاره می‌کرد، به ناچار باید آدرسی اشتباهی می‌دادم! و چند مرتبه مسیر عوض می‌کردم تا نفهمد ساکن کدام خانه‌ام. بیشتر از دو هفته هر روز این کار را تکرار ‌کردم. برای مراجعه به برخی کتابخانه‌ها یک بازه زمانی محدود داشتم، آنقدر که در سفرهای خارجی بی‌وقفه در کتابخانه می‌ماندم، حتی فرصتی برای غذاخوردن پیدا نمی‌کردم. در پژوهش‌های داخلی، انجام این کار برای افراد بسیاری قابل پذیرش نبود و همراهی نمی‌کردند، استدلال‌شان این بود که با وجود نهج‌البلاغه شریف رضی به تحقیقات دوباره‌ نیاز نیست. به تندی انتقاد می‌کردند که قرن‌هاست به نهج‌البلاغه شریف رضی عادت کرده‌ایم، نباید در آن دست ببرید! در گذر از این موانع و دشواری‌ها بحث خود منابع هم در میان بود، گاهی منابعی که با سختی زیادی به آنها دست پیدا می‌کردم چیزی برای ارائه نداشتند. با وجود چنین تحقیقات و سفرهای دشواری، مجموعه هشت جلدی «تمام نهج‌البلاغه» با استفاده از 1200 عنوان منبع منتشر شده است. هرگز گمان نمی‌کردم چنین کار عظیمی باشد و گذر سه دهه تحقیق مستمر را ‌طلب کند؛ اگر از ابتدا درباره دشواری‌های این مسیر می‌دانستم جرأت آغازش را پیدا نمی‌کردم. زمانی که برای تحقق آن درنظر داشتم نهایتاً یک سال بود!

کار این پروژه تحقیقاتی را از چه سالی آغاز کردید؟
من از حول‌وحوش سال 1970 میلادی (55 سال قبل/ 1349 شمسی) ساکن لبنان بودم و بعد هم در جریان انقلاب اسلامی حضور داشتم. با پیروزی انقلاب عهده‌دار مسئولیت‌های مختلفی چون «هماهنگی تبلیغات اسلامی در خاورمیانه» در خارج کشور شدم. مشغولیت زیادی داشتم، کشورهای منطقه و لبنان هم شرایط خاصی داشتند، از جمله می‌توان به جنگ‌های داخلی لبنان و توطئه‌های غربی علیه انقلاب اشاره کرد. این روند و مسئولیت‌های کاری پی‌درپی تا زمان رحلت امام رضوان‌الله علیه، ادامه داشت. بعد از آن فرصت بیشتری پیدا کرده و از سال 1369 تحقیق در زمینه نهج‌البلاغه را آغاز کردم. در شروع این راه منابع قابل توجهی در دست نداشتم، ابتدا نسخه‌ای با عنوان «النسخة المشروحة» را به اتکای 29 منبع نوشتم. انتشار این کتاب در بیروت، بازتاب‌ بسیاری در جامعه علمی پیدا کرد. برای اولین مرتبه، متن شریف رضی تغییر پیدا کرده و از شکل متعارف «نهج‌البلاغه» درآمده بود. روند تحقیقات ادامه پیدا کرد تا آنکه نسخه‌ای در تهران با عنوان «النسخة الموثقة» در حجمی بیشتر و با 101 منبع منتشر شد و عنوان کتاب سال کنگره نهج‌البلاغه را کسب کرد. نسخه‌ای از آن به مقام معظم رهبری اهدا شد و ایشان دستور تهیه یک ‌هزار نسخه را برای اهدا به علما دادند، استقبالی که بار سنگین‌تری به عهده‌ام نهاد. دوستان اهل فضل پیشنهاد ادامه این راه تحقیقی را دادند تا در «النسخة المسندة» که اواسط دهه هشتاد شمسی در ۸ جلد منتشر شد، تعداد منابع مورد استفاده به 770 منبع رسید. این مجموعه عنوان برگزیده کتاب سال حوزه علمیه قم را از آن خود ساخت. علما تأکید کردند، از این ۸ جلد تنها اهل تحقیق می‌توانند بهره ببرند چراکه در برخی بخش‌ها فقط بیست صفحه پاورقی اسناد آمده بود. در نتیجه نسخه‌ نهایی با عنوان «النسخة المرجع» یا نسخه پایه آماده و منتشر شد، تعداد منابع در چاپ آخر به 1200 منبع رسید. از چاپ تکمیلی آخر، ‌یک نسخه به حرم امیرالمؤمنین(ع) در نجف اشرف و نسخه دیگری به محراب حضرت علی(ع) در مسجد کوفه اهدا کردیم. برای اولین مرتبه در تاریخ جهان شیعه، کتاب حضرت به دبیرکل وقت سازمان ملل متحد، آقای بان کی‌مون اهدا شد و او طی یک نامه رسمی اعلام کرد که آن را در کتابخانه سازمان ملل به نمایش خواهد گذاشت؛ اتفاقی که در تاریخ سازمان ملل بی‌سابقه بود. کارهای مرتبط با آثار فرهنگی براساس تقسیماتی که انجام شده، در یونسکو انجام می‌شود. چنین استقبالی از سوی دبیرکل سازمان ملل، خارج از شرح وظایف ایشان و بی‌سابقه بود. در سفر اخیر پاپ جدید به لبنان، نسخه‌ای از این مجموعه از سوی نایب رئیس مجلس اعلای شیعیان آن کشور به ایشان تقدیم شد.
 
انتشار «تمام نهج‌البلاغه» چه بازتابی میان مراجع ایران و عراق داشت؟
ازسوی علما و مراجع ایرانی و عراقی با بیشترین استقبال و پشتیبانی روبه‌رو شد که در رأس آنان می‌توان به آیت‌الله جوادی آملی و آیت‌الله‌ مکارم‌ شیرازی‌ در کشور خودمان و آیت‌الله سیستانی در عراق اشاره کرد. مراجع گرانقدری که در تأیید و معرفی این مجموعه سنگ تمام گذاشتند.
 
مهم‌ترین وجه تمایز«تمام نهج‌البلاغه» با «نهج‌البلاغه» در روایات مرسلی است که شریف رضی گردآوری کرده یا مواردی دیگری را هم برای آن برمی‌شمارید؟
«تمام نهج‌البلاغه» بر اساس ترتیب موضوعی تنظیم شده است. در اینجا به غیر از تقطیعات، بحث اصلاح چینش شریف رضی هم مطرح است. اگر به «نهج‌البلاغه» شریف رضی مراجعه کنید، خواهید دید که خطبه وسط کلام و کلام در میان خطبه است. از طرفی اگر دو روایت از یک متن ارائه شده، سرهم نیستند و با فاصله قرار گرفته‌اند. تقطیع‌شده‌های شریف رضی براساس ترتیب موضوعی، مرتب شده‌اند. مسأله دیگری که در «تمام نهج‌البلاغه» تغییر کرده، رعایت ترتیب تاریخی است. حضرت امیرالمؤمنین(ع) در زمان‌ها و شرایط متفاوتی سخن گفته‌اند. بحث آنکه مخاطب در چه شرایطی بوده و حضرت چه مقصودی داشته‌اند نیز بسیار مهم است.
 
با این تفاسیر شما برخلاف «نهج‌البلاغه» شریف رضی، تقدم و تأخر خطبه‌ها و نامه‌های حضرت علی(ع) را رعایت کرده‌اید؟
بله، چراکه رعایت ترتیب تاریخی و موضوعی، نقش بسیار مهمی در فهم درست سخنان امام دارد. دیگر آنکه برخلاف کار شریف رضی، کلام، ‌خطبه‌ها، وصایای شفاهی و ادعیه هریک جداگانه کار شده‌اند، درباره مکتوبات نیز این مسأله رعایت شده است. این تقسیم‌بندی‌ها، به دسترسی سهل‌تر اهل تحقیق کمک فراوانی می‌کند. در نهج‌البلاغه شریف رضی، بار نیایشی ضعیف و در حد دو- سه ادعیه کوتاه است. در این بُعد نیز کوشش شده تا مظلومیت حضرت جبران شود و در نتیجه برخی ادعیه‌ها پربار بلاغتی امیرالمؤمنین(ع) به «تمام نهج‌البلاغه» اضافه شده‌اند. نکته مهم دیگر، توجه به مسأله غدیر و معرفی امیرالمؤمنین(ع) به جانشینی پیامبر اکرم(ص) است. در «نهج البلاغه» شریف رضی کاستی‌هایی که دراین زمینه وجود دارد که مخالفان به بهانه‌اش به شیعیان از این می‌گفتند که «اگر نهج‌البلاغه را در جایگاهی بعد از قرآن‌کریم می‌دانید، چرا در نهج‌البلاغه اثری از مسأله غدیر نیست؟» شریف رضی در «نهج‌البلاغه» اطلاعات تاریخی کافی نیاورده که این بخش هم تکمیل شده است.
 
در روند تحقیقات‌تان‌، به بررسی اسناد مورد استفاده شریف رضی هم پرداختید؟
 بله، و در ارتباط با شریف رضی بیان این مسأله ضروری است که او در حاشیه اثر خود تنها به شانزده منبع اشاره کرده است؛ منابعی که برخی متفاوت از متن موجود در «نهج‌البلاغه» هستند. البته خود شریف‌ رضی نیز در مقدمه اذعان کرده «بسیاری از منابع ضروری را در اختیار ندارم، بنابراین به همین‌ها اکتفا می‌کنم.» و مدعی دسترسی به منابع لازم نشده است. بنابراین برای «تمام نهج‌البلاغه» منابع و اسنادی بسیار فراتر از منابع در دسترس شریف رضی، مورد تحقیق و بررسی قرار گرفته است. نکته دیگر در خصوص این مجموعه هشت جلدی، حذف حدود سی منبع باواسطه و تبدیل آنها به منابع بی‌واسطه است، چالش‌های پیش روی این بخش نیز فراوان بودند.
 
چرا «تمام نهج‌البلاغه» را ابتدا به عربی نوشتید؟ برای انتشار به زبان‌های دیگر از جمله فارسی چه برنامه‌ای دارید؟
این مجموعه به عربی نوشته و منتشر شده است. از آنجایی که سخنان امیرالمؤمنین(ع) به عربی است، برای حفظ عظمتش و از سویی امکان اثرگذاری حداکثری بر جهان اسلام، ضروری بود که نسخه اصلی به همان زبان منتشر شود. بعدتر ترجمه ترکی استانبولی «تمام نهج‌البلاغه» انجام و در ترکیه رونمایی شد. اما همان‌طور که مقام معظم رهبری فرموده‌اند، ما ایرانی هستیم به نسخه فارسی هم نیاز است. ترجمه فارسی کار، پنج- شش سال قبل آماده شده اما به سبب برخی موانع، هنوز به چاپ نرسیده است. ترجمه انگلیسی هم آماده شده که به‌دنبال شرایطی برای انتشارش هستیم، برای ترجمه به زبان‌های دیگری چون اسپانیولی، فرانسوی و اردو هم اقدام کردیم. جامعه هدف برای انتشار این مجموعه فقط به کشورهای مسلمان محدود نیست و برای توزیع آن در سراسر جهان برنامه‌ریزی کرده‌ایم.

تمامُ نهج‌البلاغة
النسخة المرجع

 المحقق: السید صادق موسوی
 الناشر: المحقق
 عدد الصفحات: 1551