سید مصطفی میرلوحی
عضو هیأت علمی دانشگاه امام صادق(ع)

ماه رجب المرجّب یکی از مهم‌ترین ماه‌های حرام و صاحب حرمت و قداست، در کنار اعمال و فضایلی که دارد انتساب به مولی امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام هم دارد به گونه‌ای که در روایات اهل البیت رجب را ماه امیرالمؤمنین، شعبان را ماه رسول‌الله صلی‌الله علیه‌وآله و کمال آن دو ماه را در شهر‌الله اکبر بزرگ‌ترین ماه خدا ماه مبارک رمضان دانسته‌اند.
گویی در این فصل خودسازی و رشد و قرب از ماه ولایت علی علیه‌السلام شروع می‌کنیم و سپس بوی عطر نبوی صلّی‌الله علیه‌وآله می‌گیریم تا با دو بال رجبی شعبانی (علوی + محمّدی) بتوانیم پرواز کنیم و به قول امام خمینی به ضیافت الرحمن ماه مبارک رمضان باریابیم و در اوج عظمت ماه مبارک (لیلة القدر) به ادراک حقیقت شب قدر توفیق یابیم.
از راه‌هایی که در ماه رجب المرجّب برای علوی شدن (رجبی شدن) در اختیارمان هست انس با نهج‌البلاغه امام امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب علیه السلام است... خصوصاً امسال که رهبر حکیم و علوی‌مان جوان‌ها را سفارش به انس بیشتر با معارف علوی (نهج‌البلاغه) فرموده‌اند.
فرصت ماه رجب بهانه‌ای شد که معرفی اجمالی داشته باشیم از کتاب گرانقدر «تمام نهج‌البلاغه» اثر عالم محقق و مجاهد حجت‌الاسلام ‌والمسلمین استاد سیدصادق موسوی شیرازی.
برای درک عظمت و اهمیت کتاب مستطاب «تمام نهج‌البلاغه» استاد موسوی شیرازی باید اشاره‌ای کنیم به اصل کتاب ارجمند «نهج‌البلاغه» تألیف عالم پرآوازه شیعی شریف رضی رحمة‌الله که این کتاب گرانسنگ را هزار سال پیش از بین خطبه‌ها، نامه‌ها، حکمت‌ها و کلمات قصار امیرالمؤمنین علیه‌السلام جمع‌آوری فرموده است و سپس اشکالات و کمبودها و نقایص آن اثر فاخر و جهانی را بررسی کنیم تا دریابیم که استاد موسوی شیرازی در این 28 سال تلاش مجدانه تحقیقی چه خدماتی به کتاب شریف «نهج‌البلاغه» کرده و چه ابعاد ناقصی آن را به زیور «تمام و کمال» آراسته است!
 
دشواری جمع‌آوری احادیث رسول‌الله و امیرالمؤمنین
سوگمندانه و دردآلوده باید به این حقیقت اعتراف کرد که تا پایان قرن اول اسلامی حتی جمع‌آوری و تدوین احادیث و روایات خود رسول‌الله صلی‌الله علیه‌وآله هم ممنوع بوده است! فرصت نیست به این مصیبت بزرگ جهان اسلام که تا اوایل قرن دوم هم ادامه یافته بپردازیم که چگونه دستگاه رسمی خلافت و حاکمیت بر سرزمین‌های اسلامی با بخشنامه رسمی معروف به «منع تدوین حدیث» جلوی ثبت و ضبط و تدوین آثار پیامبر اعظم صلی‌الله علیه‌وآله را گرفت! البته این قصه منع در جریان فرهنگی و تربیتی اهل‌البیت علیهم‌السلام متبوع نبود و شاگردان ائمه اطهار علیهم‌السلام به توصیه و تعلیم آل محمد علیهم السلام محرمانه و مخفیانه از همان ابتدا شروع به نوشتن و تدوین احادیث و اخبار کردند!
وقتی دستگاه حکومت و خلافت رسماً جلوی نشر احادیث رسول‌الله صلی‌الله علیه‌وآله را بگیرد (که به قول قرآن مجید «ما ینطق عن الهوی ان هو الّا وحی یوحی ولتبین للنّاس ما نزّل الیهم»). در حالی که حدیث حضرت همتراز قرآن بل مبین و مفسِّر قرآن کریم است! دیگر امکان نشر انوار و افاضات امیرالمؤمنین علیه‌السلام در چنان فضایی معلوم است! کسی که ده‌ها سال حتی نام بردن از او ممنوع و ذکر فضائلش مساوی با اعدام و حبس و زجر و نابود شدن خاندان‌ها بوده و حتی به دستور رسمی حکومت در تمام منابر و تریبون‌های رسمی نمازهای جمعه، نماز عید فطر، عید اضحی و... رسماً و علناً در خطبه‌های حکومتی در بیش از 76 هزار مسجد و جامعه درجهان اسلام سبّ و لعن شده و دشنام داده می‌شده...!
در چنان اوضاع و احوالی، شخصیت ادیب، شاعر، فقیه، مفسر و محقق عالی مقامی به نام شریف رضی رحمه‌‌الله هزار سال پیش دامن همّت به کمر زده و گلچین‌ها و گزیده‌های ناب بلاغتی و فصاحتی را از میان هزاران بیان امیرالمؤمنین جمع‌آوری کرد؛ باید دست مریزاد گفت و عرضه داشت: للّه درّه وعلیه اجره!
امّا «نهج‌البلاغه» سید رضی رحمه‌الله با همه عظمتش اگر بخواهد به عنوان یک کتاب مرجع مستند برای همه خواص جهان اسلام و اقشار گوناگون فقها، مفسران، محدثان، متکلمان، مورخان و.. و توده‌های حقیقت‌طلب در مذاهب مختلف اسلامی... قابل استفاده، اتّکا و استنباط احکام و شرایع الهی و حجت بر همه اعصار و امصار باشد و از طعن و نیش و کنایه‌ها (مثل اینکه روایاتش سند ندارد یا اینکه معاذالله سید رضی آنها را جعل کرده و دیگر تشکیک‌ها و تخریب‌ها در امان باشد) نیاز به تمام و کمال‌هایی دارد که با افزودن آنها به کتاب «نهج‌البلاغه» آن را تبدیل به یک مرجع مستند بی‌نظیر برای جهان اسلام و بشریت کند.
 
نکته لطیف در هدف سید رضی
آن‌طور که از بیان خود شریف رضی به‌دست می‌آید، سید ابتدا قصد داشته کتابی در شرح زندگی و فضائل کل ائمه اطهار علیهم‌السلام بنویسد به نام «خصائص الائمه» در این کتاب از اولین امام یعنی امیرالمؤمنین علیه‌السلام شروع می‌کند مثل یک اهل ادب و شعری که مثلاً گونه‌ای از اشعار منتخب عرب یا فارس یا... را در مورد موضوع خاصی گلچین می‌کند یا خطیب و روضه‌خوانی که گلچینی از بهترین اشعار روضه و رثای سیدالشهدا را در دفترچه شخصی خودش برای تأثیرگذاری بر مخاطبان در مجالس جمع‌آوری می‌کند و کاری نه به سند و منبع و مرجع دارد و نه ذکر کل قصیده و شعر و ادبیات کامل. سید هم از بهترین و گاهی کوتاه‌ترین متون که حاوی بلندترین معانی بوده گلچین کرده و قصدش نوشتن منابع حدیثی رسمی (که در شیعه و سنی با ذکر کامل سلسله سند می‌نوشتند) نبوده، پس از آنکه مجموعه‌ای لطیف و نغز از زندگی و کلمات امیر علیه السلام را آماده می‌کند؛ «فاستحسن جماعة من الاصدقاء...» جمعی از علما و دوستانش خیلی این کار را تحسین می‌کنند! و سید رضی از بقیه ائمه علیهم السلام منصرف شده و تمام وقتش را روی خطبه‌ها، نامه‌ها، مکتوبات، کلمات امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌گذارد.
لذا چه بسا اشکالاتی که به کار سید رضی اشاره کردیم و خواهیم کرد به یک معنا به او وارد نباشد (به جهت نوع کاربری مورد نظر سید رضی رحمة‌الله) اما از آنجا که روز به روز خصوصاً در قرن اخیر در محافل شیعی و حتی سنی در تمام جهان اسلام توجه و عنایت به نهج‌البلاغه بیشتر شده لازم شده که این نقایص در کار سید رضی (که خودش هم آن را ناقص و ناتمام می‌دانسته) کامل شوند.
جالب این است که سید رضی رحمة‌الله در پایان هر بخشی کاغذهای سفیدی (صفحات بیض) گذاشته که موقع مراجعه مجدد و تکمیل خطبه‌ها و نامه‌ها و... انداخته‌ها و افتاده‌های آن را استدراک کند! که عمرش کفاف نمی‌دهد.
برای رفع این انداخته‌ها، افتاده‌ها، مرسل بودن اسانید، عدم تنظیم موضوع، عدم تبویب تاریخ‌مند و دیگر اشکالاتی که به ذهن دوست و دشمن آمده، بزرگان در قرن گذشته تلاش‌هایی کردند؛ همچنون شیخ باقر محمودی (نهج السعادة) سید عبد الزهراء الحسینی الخطیب (مصادر نهج البلاغة واسانیده) شیخ عزیز‌الله عطاردی. اما کار بزرگ مؤلف «تمام نهج البلاغه» وسیع‌تر و عظیم‌تر از گذشتگان به نظر می‌آید.
 
جرقه شروع طرح عظیم 28 ساله
حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در اوایل انقلاب اسلامی (سال 63) در اولین کنگره بین‌المللی نهج‌البلاغه به پاره‌ای کارهای زمین مانده سید رضی اشاره فرمودند از جمله اینکه مرسل است (و قابل تشکیک برای دشمنان امیرالمؤمنین علیه السلام) و به لزوم تکمیل و استدراک کامل خطبه‌ها و بیانات مولی و ترجمه مناسب آن برای فارسی‌زبان‌ها اشاره کردند. استاد سید صادق موسوی شیرازی که در کنگره مذکور حضور داشتند، پس از این اشارات، جرقه یک طرح عظیم پژوهشی در ذهن ایشان زده می‌شود که 28 سال از عمر ایشان را به خود اختصاص می‌دهد و با تمام توان و استعداد به دنبال کامل و تام و تمام کردن زحمات سید رضی برای نهج‌البلاغه و دیگر علما و محققان مستدرک‌نویس و مستند نویس آن در تمام کشورهای دنیا راه می‌افتد.
کاری که اکنون با همه عظمت و وسعت 8 جلدی باز هم به نظر مؤلف محقق آن،جای کار دارد و هنوز هم در بین بعضی خطب و بیانات امیرالمؤمنین بعضی کلمات افتاده است. به امید روزی که محققی با دستیابی به مخطوطات و منابع معتبر دیگری بتواند کلمات مولی را به همان شکل صدور اولیه در 14 قرن پیش ثبت و ضبط دقیق و این سرمایه بی‌بدیل بشریت را به کمال برساند.
فواید مختلفی بر کار عظیم «تمام نهج البلاغه» استاد سید صادق موسوی شیرازی مترتب است و مورد لطف و تقدیر و حق‌شناسی از سوی بزرگانی چون علامه حسن‌زاده آملی، آیت‌الله جوادی آملی، و حتی دانشمندان عربی همچون سید حسن امین جبل عاملی و جرج جرداق مسیحی❊ واقع شده، این توجه عظمت و گستردگی تلاش ایشان را بیشتر جلوه‌گر می‌کند.
 
تجلیل فوق‌العاده آیت‌الله جوادی آملی
در جلسه در محضر ایشان تعابیری در فوائد و برکات کتاب شریف «تمام نهج البلاغه» فرمودند که برای اطلاع از آنها باید به سایت معظم له رجوع کرد. مضمون یکی از افادات این مرجع محقق این بود که بسیاری از ابهام‌ها، برداشت‌های ناصواب، کج‌تابی‌ها و... که به خاطر در دسترس نبودن پیش و پس بیانات امام علی علیه‌السلام در طول تاریخ ایجاد شده با این تحقیق ارزشمند مؤلف اثر گران سنگ «تمام نهج البلاغه» برطرف می‌شود. حتی ایشان به طلاب و فضلا و محققین می‌فرمودند: کتاب «تمام نهج البلاغه» را در تمام حجره‌ها و کتابخانه و کلاس‌های درستان جایگزین «نهج‌البلاغه» کنید که از همه آن اشکالات برکنار بمانید... چه تفسیرهای ناصواب و فهم‌های نادرستی که به خاطر ناقص خواندن کلمات مولی در طول سال‌های گذشته حادث نشده و چه گروه‌هایی به نام «نهج‌البلاغه» به دامن بعضی التقاط‌ها و انحراف‌ها نیفتاده‌اند. 
یاد استاد بزرگوار مرحوم آیت‌الله مهدوی کنی
آخرین نکته و خاطره‌ای که یاد کنم روزی است که جناب حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید صادق موسوی شیرازی کتاب مستطاب و جهانی خود «تمام نهج البلاغه» را در دانشگاه امام صادق علیه‌السلام به حضرت آیت‌الله مهدوی کنی رحمة‌الله اهدا و معظم له تعداد 85 نسخه کتاب را به «اعضای مجلس خبرگان رهبری» که ریاست آن را بر عهده داشتند از طرف مؤلف بزرگوار اهدا فرمودند.
این کتاب طی مراسم رسمی در سازمان ملل متحد به عنوان یک سند رسمی به دبیر کل سازمان ملل متحد و شخصیت‌های بزرگ جهانی اعم از پاپ مسیحیت و دیگر اعاظم ادیان و ملل مختلف دنیا اهدا شده و جایگاه رفیعی دارد و امید آنکه این نکات جسته و گریخته‌ای که در طول 15 سال آشنایی با مؤلّف و اثر بی‌نظیرش دریافته‌ام و در این روز مبعث شریف خاتم انبیا و سیدالمرسلین محمد مصطفی صلّی‌الله علیه وآله در ماه رجب المرجب ماه امیرالمؤمنین در جوار حرم کریم اهل البیت فاطمه معصومه سلام‌الله علیهم قلمی کردم مورد عنایت صاحب ولایت قرار گیرد.
قم المشرّفه  مؤسسة الامام المهدی عجّل‌الله فرجه
 
پی‌نوشت: 
❊جرج جرداق، نهج‌البلاغه پژوه عجیبی است. با اینکه مسیحی است اما در جلسه‌ای که سال‌ها پیش در دانشگاه امام صادق علیه السلام مفصّلاً در خدمت‌شان بودم اظهار کرد بیش از 200 بار کل نهج‌البلاغه امام علی علیه‌السلام را از ابتدا تا انتها با تأمل و دقت خوانده و تدبر کرده‌ام غیر از مراجعات گاه و بیگاه به برخی خطب و نامه‌ها و...