رئیس مرکز سلامت محیط و کار وزارت بهداشت همزمان با روز هوای پاک به «ایران» میگوید
هوای پاک به جوانی جمعیت کمک میکند
سمیه افشین فر
گروه اجتماعی
هوای تهران از ابتدای سال تاکنون تعریفی نداشته است. کیفیت هوا در کلانشهرهای دیگر هم مثل پایتخت است. به گفته رئیس مرکز سلامت محیط و کار وزارت بهداشت هفت شهر تهران، کرج، مشهد، اصفهان، اهواز، اراک و تبریز هم در صدر شهرهای آلوده کشور هستند و هم در تمام سال رتبه آلودگی دارند.
آخرین قانون جامع در حوزه آلودگی هوا قانون هوای پاک در سال 1396 در مجلس شورای اسلامی تصویب و پس از تأیید شورای نگهبان به 18 دستگاه ابلاغ شد. این قانون شامل 34 ماده و 29 تبصره و یک آییننامه فنی درباره مجموعه راهکارهایی برای کاهش و کنترل آلودگی هواست. قانون هوای پاک با اینکه حاوی نوآوریها و نقاط قوت فراوانی است، اما متأسفانه دارای نقاط ضعفی هم هست؛ ایرادهایی که رفع نکردن آنها، اجرای صحیح این قانون را دشوار و موفقیت آن را ناممکن میکند. امسال در روز ملی هوای پاک با شعار «نوسازی حملونقل، نفس تازه شهر» به یکی از موضوعات مورد توجه قانون هوای پاک، یعنی آلودگی ناشی از وسایل نقلیه تأکید شده است.
نیم قرن از تدوین اولین ضوابط مرتبط با آلودگی هوای شهرهای ایران میگذرد، اما این قانون هنوز منجر به کاهش قابل توجه آلودگی هوا نشده است. مهندس محسن فرهادی، رئیس مرکز سلامت محیط و کار وزارت بهداشت با بیان اینکه روز ملی هوای پاک الگویی است تا به اهمیتِ رسیدن به هوای سالم پی ببریم، به «ایران» میگوید: «سال 1396 قانون جامع و کاملی با عنوان «قانون هوای پاک» به تصویب رسید. بیش از 18 دستگاه مسئول رسیدگی و اجرای مواد و بندهای این قانون تعیین شدند تا هر دستگاه با توجه به مأموریت و وظایف خود قدمی برای رسیدن به هوای پاک بردارد. این قانون از زمان تصویب تاکنون دستاوردهایی داشته است به طوری که مطابق این قانون کمیتههای اضطرار تشکیل شده و همچنین شاخصهایی درباره ارزیابی هوای تنفسی مردم بین دستگاههای مختلف بویژه وزارت بهداشت و سازمان حفاظت محیط زیست تهیه شده است. به عبارتی با بهرهگیری از این قانون و آییننامههای آن اثرات سوء آلودگی هوا بر سلامت و اقتصاد کشور را مورد کمیسازی قرار میدهیم.»
مرگ 58 هزار نفر به دلیل آلودگی هوا در سال گذشته
او با بیان اینکه در سال گذشته بیش از 58 هزار نفر به علت آلودگی هوا جانشان را از دست دادهاند، توضیح میدهد: «به غیر از آسیبهای جانی، آلودگی هوا منجر به آسیبهای اقتصادی هم میشود. سال گذشته بیش از 17.5 میلیارد دلار از این طریق خسارت به کشور وارد شده است.» به گفته فرهادی برای جلوگیری از خسارتهای ناشی از آلودگی هوا، در همه کشورهای دنیا قوانین و وظایفی تعریف شده است. او با اشاره به پتانسیل کشورمان نسبت به سایر کشورها میگوید: «در ایران بیشتر روزهای سال میتوانیم از نور خورشید و گرمای آن بهرهمند شویم، اما بسیاری از کشورهای اروپایی این مزیت را ندارند. بنابراین به راحتی میتوانیم در برنامههای اقتصادی به جای استفاده از سوخت فسیلی استفاده از انرژی خورشید و باد را جایگزین کنیم. طبیعی است که باید به سمت استراتژیهای مقرون به صرفه حرکت کنیم یعنی به جای استفاده از انرژی درون زمین از انرژی خورشیدی بهرهمند شویم. خوشبختانه از سال گذشته هیأت وزیران بر موضوع استفاده از پنلهای خورشیدی توجه ویژهای داشت. اکنون با کمکهای دولت افراد بسیاری به سمت استفاده از پنلهای خورشیدی یا سرمایهگذاری در این زمینه سوق داده شدهاند و شاهد سرمایهگذاریهای خوبی در این مورد هستیم.»
ضرورت تغییر رویکرد
از انرژی فسیلی به انرژی پاک
برای کاهش آلودگی هوا، به سرمایهگذاری در زیرساختها و فناوریهای نوین نیاز است. مثلاً برای نوسازی ناوگان حملونقل عمومی، تولید خودروهای کمآلاینده و بهبود کیفیت سوخت نیاز به منابع مالی زیادی است. گاهی کمبود این منابع مالی باعث میشود برخی از اهداف قانون هوای پاک تحقق پیدا نکند. رئیس مرکز سلامت محیط و کار وزارت بهداشت با تأکید بر نوسازی ناوگان حملونقل عمومی میگوید: «تغییر رویکرد خودروها برای استفاده از انرژی فسیلی به سمت انرژیهای پاکتر و از همه مهمتر برقی کردن خودروها و موتورسیکلتها برای رسیدن به هوای پاک اهمیت ویژهای دارد. در کشور ما استفاده از موتورسیکلت بسیار افزایش پیدا کرده است. موتورسیکلت برای جابهجایی مسافر یا بستههای مختلف استفاده میشود و تبدیل به ابزار کسب و کار شده است. موتورسیکلتها عموماً کاربراتوری و بنزینی هستند و آلودگی زیادی ایجاد میکنند. بنابراین باید با حفظ کسب و کارها بتوانیم با استفاده از وامهای مختلف موتورهای مورد استفاده مردم را برقی کنیم. خوشبختانه این حرکت شروع شده اما متأسفانه حرکت ضعیف و کندی است و باید سرعت بگیرد تا در شهرهای بزرگ و آلودهای مانند تهران شاهد فعالیت هیچ موتور و خودروی فرسودهای نباشیم و همه به خودروها و موتورسیکلتهای برقی تبدیل شده باشند.» در بحث آلایندگی خودروها، وسایل نقلیه عمومی از اهمیت ویژهای برخوردار هستند؛ موضوعی که فرهادی با اشاره به آنها میگوید: «وسایل نقلیه عمومی فقط وسایلی که در سطح شهرها فعالیت میکنند نیست، کامیونها و اتوبوسهایی که بین شهرها فعالیت میکنند نیز در آلودگی شهرها نقش دارند. بر اساس آمارهای موجود بیشتر وسایل حملونقل عمومی بین شهری هم مستهلک شدهاند، تعمیر آنها هم شاید مقرون به صرفه نباشد. این خودروهای مستهلک فقط آلودگی هوا ایجاد نمیکنند. هر خودروی مستهلک ترمز و سایر اجزای آن هم مستهلک است برای همین شاهدیم که یکی از عاملهای مهم تصادفات برونشهری خودروهای سنگین عمومی یا همان اتوبوسها و کامیونها هستند. البته این موارد هم در قانون دیده شده است و باید هر ساله تعدادی از این ناوگان درون و برون شهری با خودروهای نو تعویض شوند.»
تجربه موفق پکن و شانگهای
در کنترل آلودگی هوا
براساس آمار در شهرهای بزرگ 60 درصد آلودگی هوا مربوط به وسایل نقلیه است و مابقی به سایر موارد مربوط است. او با اشاره به پکن و شانگهای توضیح میدهد: «مشکلات واضح و روشن است، راه علمی آن هم در جهان هم قابل دسترس است و هم آزمایش شده است. مثلاً پکن و شانگهای شهرهای آلودهای بودند و مسئولان آنجا با برنامهریزیهای خوب، نوسازی خودروها و کاهش استفاده از سوختهای فسیلی و استفاده از برق، فرهنگسازی و استفاده از وسایل حملونقل عمومی به جای خودروی شخصی و... توانستند آلودگی هوا را کاهش دهند. توجه به این موارد میتواند هم منابع پر ارزش ما را که همان سوختهای فسیلی هستند ، حفظ کند و هم منجر به کاهش آلودگی در شهرها شود.» به گفته فرهادی باید با تجهیز ناوگان حملونقل عمومی و فرهنگسازی در زمینه استفاده از آن مردم را به استفاده از آنها تشویق کنیم. او میگوید: «ناوگان عمومی در داخل شهرها اهمیت ویژهای دارد، اگر مردم برای رفتن به سرکار به راحتی بتوانند از مترو و اتوبوس استفاده کنند قطعاً از خودروهای شخصی خود استفاده نخواهند کرد. اما در کشورمان با بارش برف و باران مردم با عدم اطمینان از سیستم ناوگان حملونقل عمومی مجبور به استفاده از خودروهای شخصی میشوند، برای همین با بارش باران شاهد ترافیک و آلودگی بیشتری هستیم.»
رئیس مرکز سلامت محیط و کار وزارت بهداشت تأکید میکند: «در قانون هوای پاک برای هر دستگاهی مثل بهداشت، حفاظت محیط زیست، صمت، جهاد کشاورزی، نفت، نیرو و... تکالیفی در نظر گرفته شده است. هدف از برگزاری روز نمادین 29 دیماه، روز هوای پاک هم توجه ویژه به این وظایف است که دستگاههای دولتی بدانند چه وظایفی دارند و هر دستگاهی تکالیف خود را انجام بدهد. مطمئن باشید اگر همه دستگاهها به تکالیف خود عمل کنند با وجود همه مشکلات این پتانسیل وجود دارد که مشکل آلودگی هوا را برطرف کنیم. با وجود تحریمهای ظالمانه ما کشور بزرگ و پرتوانی هستیم، منابع مالی، مادی و انسانی بسیاری در کشور نهفته است، اگر همه دست به دست هم بدهند مشکلی به نام آلودگی هوا قطعاً مشکل کوچکی برای کشورمان خواهد بود و شاهد هوای پاک و سالمی خواهیم بود که نه تنها کسی به دلیل آلودگی هوا فوت نکند، بلکه میتوانیم امید به زندگی و سلامتی را به افرادی که بیماریهای زمینهای مثل قلب و عروق، تنفسی، نقص ایمنی، سرطان و بیماریهای مزمن دارند، هدیه کنیم.»
تکالیف وزارت بهداشت
در قانون هوای پاک
او با اشاره به اینکه در قانون هوای پاک وزارت بهداشت دو وظیفه بزرگ بر عهده دارد، میگوید: «اولین وظیفه ما این است که اثرات بهداشتی آلودگی هوا و اثرات اقتصادی آن را در کشور محاسبه کنیم و به اطلاع عموم مردم و همه دستگاهها برسانیم. ما همه ساله این کار را انجام میدهیم همان طور که گفتم، سال گذشته 58 هزار نفر فوتی و 17 و نیم میلیارد دلار اثرات اقتصادی ناشی از آلودگی هوا بوده که این برآوردها را انجام دادهایم و آن را به 23 دستگاه مسئول اعلام کردهایم. از طرف دیگر سازمان حفاظت محیط زیست از آخرین وضعیت هوای استنشاقی گزارش میدهد، شاخص کیفیت که محاسبه شد آن را در اختیار ما قرار میدهد و ما با توجه به شاخصی که از این اعداد به دست آمده شرایط اضطرار را اعلام میکنیم. این کار توسط وزارت بهداشت و تمام دانشگاههای علوم پزشکی کشور به طور روزمره در حال انجام است. اعلام اضطرار به استاندار اعلام میشود و استاندار موظف است مطابق قانون هوای پاک جلسه اضطرار را تشکیل دهد و مواردی مثل تعطیلی یا توصیههایی را اعلام کند.»
برش
تأثیر ذرات دو و نیم میکرون بر سلامت شهروندان
فرهادی با بیان اینکه به اذعان دستگاههای نظارتی، وزارت بهداشت به طور کامل وظایفی را که در قانون به عهدهاش گذاشته شده است انجام میدهد، در مورد اثرات زیانبار هوای آلوده میگوید: «معیار و شاخص اصلی سنجش هوا معیار «pm» دوونیم میکرون است که یک معیار جهانی است. بر اساس این شاخص اگر در همین اعداد، توسط افراد مورد استنشاق قرار بگیرند عوارضی برای سلامت افراد دارد برای همین هوای قابل قبول یا برای گروههای حساس را اعلام میکنیم. وقتی ذرات پیام دوونیم حجمشان بالا میرود و مورد استنشاق عموم مردم قرار میگیرند، چون ذرات کوچکی هستند به اعماق کیسههای هوایی ریه فرد وارد میشوند، این ذرات توانایی این را دارند که وارد خون افراد شوند و اثرات منفی خودشان را بر کل بدن بگذارند. این موارد به خصوص برای بیماران قلبی و عروقی، نقص ایمنی و بیماریهای مزمن میتواند مرگآور باشد. حتی ذرات موجود در پیام دوونیم میتوانند باعث ناباروری و سقط شوند بنابراین با جلوگیری از آلوده کردن هوا و تأمین هوای پاک میتوانیم به قانون جوانی جمعیت هم کمک کنیم.»
