محدثه جعفری
گروه اجتماعی

بیماری فلج اطفال تقریباً در همه کشورها ریشه کن شده است، اما نزدیک به 15 سال است که این بیماری همچنان در کشورهای همسایه ایران وجود دارد. طبق آخرین آمار سال گذشته موارد ابتلا در کشورهای همسایه با کمی کاهش روبه‌رو بوده، اما همچنان ریسک ورود این ویروس به کشور وجود دارد. به همین دلیل نظام سلامت برای مراقبت بیشتر و دور نگهداشتن ویروس از کودکان ایرانی دو نوبت پوشش واکسن خوراکی فلج اطفال را مجدداً در نظر گرفته است. به گفته مسئولان وزارت بهداشت، برنامه واکسیناسیون تکمیلی برای کل کشور نیست و تمرکز برنامه بیشتر بر استان‌های سیستان و بلوچستان، هرمزگان و کرمان است. نوبت اول چند روز پیش انجام شد و نوبت دوم اواخر بهمن ماه تکرار می‎شود.
انجام واکسیناسیون جزو اولین برنامه‎هایی بود که در مراکز بهداشتی کشور اجرایی شد. دکتر سید محسن زهرایی رئیس اداره بیماری‌های قابل پیشگیری با واکسن وزارت بهداشت با اشاره به اینکه بعد از انقلاب یعنی از سال 1363 شبکه‎های خدمات بهداشتی درمانی اولیه در شهر و روستا توسعه پیدا کرد به «ایران» می‎گوید: «برنامه «توسعه واکسیناسیون» به شکل سراسری برای همه مردم کشور با هدف عدالت بهداشتی درمانی به شکل رایگان از طریق شبکه‌های بهداشتی کشور انجام شد. در سال اول اجرای برنامه توسعه ایمن سازی، پوشش واکسیناسیون به طور متوسط 36 درصد بود، اما با برنامه‌های متعدد آموزشی، فرهنگسازی میان خانواده‎ها، توسعه مناسب شبکه خدمات‎رسانی در دورترین نقاط کشور، جذب نیروهای آموزش دیده و تأمین منابع خوشبختانه پوشش واکسیناسیون به سرعت در ایران افزایش پیدا کرد. به طوری که در سال 1372 به پوشش 95 درصد به بالا رسیدیم و از آن سال تا به حالا همواره پوشش واکسیناسیون در کشور عالی انجام شده است و مشارکت خانواده‌ها در برنامه واکسیناسیون قابل تقدیر است.»
با مقایسه برنامه واکسیناسیون با کشورهای دیگر، ارزش واقعی اقداماتی که در این سال‌ها از طرف نظام سلامت انجام شده است، بیشتر به چشم می‎آید. دکتر زهرایی دراین‎باره توضیح می‎دهد: «برای رسیدن به اهداف برنامه واکسیناسیون که کنترل بیماری‎های واگیر است، نیازمند پوشش بالای واکسیناسیون هستیم. مثلاً اگر گروه هدف کودکان زیر دوسال هستند، باید بتوانیم حداقل 95 درصد آنها را تحت پوشش قرار دهیم تا بتوانیم همه جامعه را ایمن نگه داریم چون با این اقدام حتی آن 5 درصدی که واکسن دریافت نکرده‌اند هم سود خواهند برد. دستیابی به این هدف در کشورهای درحال توسعه یا توسعه‌یافته هم کاری بسیار دشوار است. در کشورهای اروپای غربی طی 10 سال گذشته پوشش واکسیناسیون به سختی به 95 درصد رسیده است، این درحالی است که ایران درحال حاضر آمار بالای 98 درصد پوشش را دارد.»
ریسک بالای ورود 
ویروس فلج اطفال
از کشورهای همسایه
هدف ریشه کنی جهانی فلج اطفال است. رئیس اداره بیماری‌های قابل پیشگیری با واکسن وزارت بهداشت درباره برنامه ایمن‌سازی تکمیلی فلج اطفال در کشور توضیح می‎دهد: «بیماری فلج اطفال تقریباً از همه کشورها پاک شد، اما متأسفانه حدود 15 سال است که این بیماری همچنان در کشورهای همسایه ایران مثل افغانستان و پاکستان که وضعیت واکسیناسیون خوبی ندارند، دیده می‌شود. براساس آخرین آمارها درسال 2025، آمار موارد ابتلا کاهش پیدا کرده است، اما به دلیل اینکه در سایر منابعی که ویروس فلج اطفال شناسایی شده هیچ کاهشی نسبت به سال قبل نشان نداده است، به نظر می‎رسد همچنان با چالش بیماری فلج اطفال روبه‌رو باشیم. امیدواریم برنامه واکسیناسیون در این دو کشور افزایش پیدا کند و ما بتوانیم به قطع گردش ویروس و آغاز پاک شدن کل دنیا از بیماری فلج اطفال نزدیک شویم. تا آن زمان باید سطح ایمنی کودکان‎مان را در بالاترین حد ممکن نگه داریم. چون ترددهای بسیار بالایی با مردم این دو کشور بویژه در مناطق مرزی داریم. به همین دلیل ریسک ورود این بیماری به کشور بخصوص در مناطق جنوب شرق کشور بالاست. به همین منظور همه ساله در دو نوبت عملیات واکسیناسیون تکمیلی فلج اطفال در مناطق جنوب و جنوب شرق کشور یعنی سیستان و بلوچستان، هرمزگان و کرمان با حداکثر کیفیت و پوشش برای کودکان زیر 5 سال انجام می‎شود، چون کودکان این مناطق در خطر ابتلا قرار دارند. این فرآیند کامل و خانه به خانه توسط نیروهای بهداشتی هر منطقه انجام می‎شود تا این اطمینان حاصل شود همه کودکان ایرانی یا اتباع واکسن را دریافت کرده‌اند. البته اگر فردی به پایگاه‎های واکسیناسیون مناطق مراجعه کند، پرسنل خدمات مورد نیاز را به آنها ارائه می‎کنند.»

کودکان زیر 5 سال هدف برنامه واکسیناسیون فلج اطفال 
دکتر زهرایی با اشاره به اینکه اسم این برنامه واکسیناسیون تکمیلی است، توضیح می‎دهد: «اگر کودکی همه واکسن‎هایش را دریافت کرده باشد در مناطق نام برده دوباره تحت پوشش قرار خواهد گرفت. این واکسن تولید مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‎سازی رازی است که به شکل خوراکی دو قطره در دهان کودکان زیر 5 سال چکانده می‎شود. سایر استان‎های جنوبی مثل یزد، فارس، بوشهر و خوزستان نیز در همین نوبت برنامه واکسیناسیون را انجام می‎دهند اما نه در همه مناطق، بلکه در مناطق خاصی که مراکز بهداشت شهرستان برآورد کرده است که درآن مناطق ریسک بیماری وجود دارد. به همین دلیل فقط مناطق خاصی در این استان پوشش داده می‎شود. این عملیات در دو نوبت انجام می‎شود، نوبت اول 20 تا 22 دی ماه در شهرها و مناطق نام برده انجام شد. برآوردها نشان می‎دهد، حدود 750 هزار کودک زیر 5 سال تحت پوشش قرار داده شوند و نوبت دوم به فاصله تقریباً یک‌ماه یعنی 25 بهمن ماه شروع خواهد شد.»
رئیس اداره بیماری‌های قابل پیشگیری با واکسن وزارت بهداشت درباره شروع واکسیناسیون در شهرهای نیمه شمالی کشور می‎گوید: «در نیمه شمالی کشور به دلیل شرایط آب و هوایی، در بهار یعنی اواخر فروردین نوبت اول و نوبت دوم اواخر اردیبهشت انجام می‎شود. این واکسیناسیون تکمیلی در مناطقی که ریسک ابتلا وجود داشته باشد، انجام می‌شود.»
او درباره چگونگی فرآیند واکسیناسیون خانه به خانه می‎گوید: «قبل از شروع برنامه، اطلاع‌رسانی‌هایی به شکل محله محور به مردم انجام می‎شود و بعد تیم‎های بهداشتی با کاورهای مخصوصی که قابل شناسایی باشند به منازل مردم مراجعه می‎کنند، به همین دلیل شهروندان می‎توانند به افراد شبکه بهداشت اعتماد داشته باشند. امیدواریم با مشارکت بالای مردم مثل همیشه روبه رو باشیم تا بتوانیم بیماری فلج اطفال را از کودکان‌مان دور نگه‌داریم، چون آخرین مورد فلج اطفال در ایران مربوط به آذر ماه سال 1379 است و حدود 25 سال است که در ایران هیچ بیماری فلج اطفالی گزارش نشده و این دستاورد درحالی رخ داده است که ما در مجاورت کشورهای پر خطر از نظر بیماری‎های واگیر قرار داریم. آنچه که توانسته سلامت مردم ایران و کودکان‌مان را حفظ کند، همین برنامه‌های واکسیناسیونی است که بخوبی اجرا شده و امیدواریم امسال هم این برنامه بتواند تضمین‌کننده  تداوم همین وضعیت در کشور باشد.»