زهرا کشوری
دبیر گروه زیست بوم

برای مرمت مسجد قاجاری سید اصفهان تنها 3 میلیارد تومان اختصاص یافته است. موضوعی که انتقاد سیدروح‌الله سیدالعسگری، معاون اداره میراث‌فرهنگی اصفهان را در گفت‌و‌گو با «ایرنا» در پی داشت. او گفت: «میزان برآورد هزینه مرمت «مسجد سید» اصفهان در سال گذشته، ۳۵۰ میلیارد ریال بود و امسال تنها ۳۰ میلیارد ریال عاید شرایط اسفناک این اثر قاجاری شد که این مبلغ در مقابل هزینه‌های کلان نگهداری یک اثر تاریخی هیچ است.»
مسجد سید اصفهان بیش از هشت هزار متر مربع مساحت دارد، دارای چهار در اصلی، یک برج ساعت، یک چهل ستون، ۲ شبستان بزرگ، یک گنبد، سه ایوان و بیش از ۴۵ حجره است اما مناره ندارد.
سیدالعسگری می‌گوید:« این اعتبار که برای مرمت و نگهداری مسجد سید در نظر گرفته شده است، هفته گذشته به اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان ابلاغ شد. هم‌اکنون درهای چوبی، کاشیکاری و تزئینات مسجد، برج‌ ساعت و چهل‌ستون ارزشمند مسجد سید اوضاع خوبی ندارند. بسیاری از کاشی‌کاری‌های مسجد نیز ریخته‌اند. گنبد آن نیز باید پشت‌بندی و کلاف‌بندی شود که همین موارد موجب شده است مرمت این بنا هزینه کلانی بخواهد. برآورد هزینه‌های ما در سال گذشته برای این شرایط مسجد سید ۳۵ میلیارد تومان بوده است.» به گفته وی، ۴۰ میلیارد ریال هم ۲ سال پیش برای مرمت‌های اضطراری مسجد سید از سوی نهاد میراث‌فرهنگی هزینه شد.

 آیا اعتبار مالی
مسجد سید را نجات می‌دهد؟
موضوع اما پیچیده‌تر از انتقاد میراث فرهنگی اصفهان به اعتبار اندکی است که به این مسجد قاجاری اختصاص یافته است. براساس آمارهایی که پیشتر «بهرام نادی» عضو کارگروه تخصصی فرونشست اصفهان به «ایران» داده: «فرونشست آسیبی جدی به دیواره‌ها، گنبد و سقف مسجد سید اصفهان زده است.»
 نادی، وضعیت فرونشست در مسجد قاجاری سید را بین 5 تا 7 سانتیمتر در سال اعلام کرده و گفته است: «به همین خاطر مسجد سید را که نگاه می‌کنید، می‌بینید هم دیوار ترک خورده،هم سقف و کف. تقریباً ترک‌ها تا انتهای گنبد هم رسیده؛ یعنی تا دو سوم گنبد ترک خورده است. بخش انتهایی گنبد هم به خاطر عملکرد معماری گنبدی ترک ندارد.»
به گفته نادی، مسجد سید تنها اثر تاریخی «نصف جهان» نیست که از فرونشست ناشی از مدیریت نامطلوب آب، زخم عمیق برداشته است. برای مثال، اگرچه او نرخ فرونشست پل صفوی سی و سه پل را کمتر از مساجدی چون مسجد جامع عباسی(امام) و میدان نقش جهان دانسته اما از وضعیت این دو اثر ثبت جهانی شده به دلیل شرایط بدتر ، با نگرانی یاد کرده است. این کارشناس اعوجاج(کجی) ستون‌های مسجد جامع عباسی را در دو جهت بین 5 تا 8 سانتیمتر اعلام کرده و گفته است: «بعضی ستون‌های ضلع جنوب‌شرقی 5 سانت به سمت جنوب و 8 سانت به سمت شرق چرخیده است. آنجا هم فونداسیون ستون‌های سنگی ترک خورده است. مسجد صفوی علی قلی آقا هم وضعیت بدتری از مسجد عباسی دارد و فرونشست، سقف آن را کاملاً شکاف داده است.» نادی اما تأکید کرده که آثار مخرب روی سازه‌های مسجد سید از همه این آثار بدتر است.
 او آسیب‌ها به آثار تاریخی را جدی و برگشت‌ناپذیر خوانده و افزوده است: «الان ترکی را که به گنبد مسجد سید خورده می‌توان به صورت سطحی مرمت کرد اما به صورت عمقی به راحتی امکان مرمت وجود ندارد.» به گفته نادی، ترک مسجد سید هزینه خیلی زیادی برای انجام مرمت اساسی می‌خواهد اما دود فرونشست از کُنده مدیریت نامطلوب آب بلند می‌شود. از سوی دیگر برداشت از آب‌های زیرزمینی و همچنان فرونشست ادامه دارد. 
نادی این پیش‌بینی تلخ را دور از وقوع نمی‌داند که -اگر اعتبار تأمین نشود- فرونشست دوباره تمام پنبه‌های مرمت را رشته کند و آثار باز هم ترک بخورند و هزینه‌ها هم مجدداً هدر برود. نادی که عضو هیأت علمی دانشکده عمران و ژئوتکنیک دانشگاه هم هست، پیشتر آب پاکی را روی دست همگان ریخته و گفته بود: «مرمت آثار هم نمی‌تواند تاریخ صفویه و قاجاریه را نجات بدهد چون فرونشست همچنان بدون مانع در حال خوردن اصفهان است و هر مرمتی بدون مدیریت درست آب‌های زیرزمینی، هدر دادن وقت و هزینه کشور است.»

مدیریت چندگانه 
یا مدیریت نامطلوب آب
مسجد سید از مدیریت چندگانه میراث فرهنگی، اوقاف و هیأت امنا رنج می‌برد، اما به اعتقاد نادی، ترک‌های سازه‌ای مسجد سید ناشی از فرونشست را نباید در نبود متولی مسجد جست و جو کرد و این ترک‌‌ها ناشی از نبود متولی در بخش کنترل و مدیریت منابع آب سطحی و زیرزمینی است. به گفته او، مرمت بنای مسجد سید بدون کنترل منابع آب زیرزمینی، ناپایدار خواهد بود و وقوع و بروز مجدد ترک و آسیب‌های سازه‌ای و غیرسازه‌ای دور از انتظار نیست. نادی، تنها راهکار نجات شهر اصفهان و تاریخ و طبیعت‌اش را مدیریت مطلوب آب 
دانسته است.
 به گفته استاد دانشگاه نجف آباد، وضعیت امروز اصفهان و حومه آن، چاهی است که کشاورزی سنتی برای پایتخت صفوی‌ها کنده است. نادی، حفر چاه‌های عمیق برای کشاورزی و فضای سبز را متهم ردیف اول این شرایط اعلام و تأکید کرده است: «اگر مدیریت آب مطلوب شود می‌توان امیدوار به جلوگیری از پیشروی بیشتر فرونشست بود.»

بــــرش

ویرانی اصفهان با اصرار بر کشاورزی سنتی

نادی، عضو کارگروه تخصصی فرونشست زمین در اصفهان می‌گوید: «اگر اصرار بر کشاورزی سنتی ادامه یابد، فرونشست بیشتر از امروز، گذشته، حال و آینده اصفهان را می‌بلعد.» او مشکل را در «حکمرانی آب» دانسته و تأکید کرده است: «اگر نگرش‌ها از قانونگذاری تا اجرا عوض نشود، راهی برای نجات اصفهان و تاریخ نصف جهان، به‌وجود نمی‌آید.» پس اگر همین الان اعتراض بحق میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اصفهان به این اعتبار عجیب، شنیده شود و به جای 3 میلیارد تومان، 35 میلیارد تومان هم به مسجد سید اختصاص یابد، با توجه به بهره‌برداری بی‌رویه آب، مسجد سید از جای دیگری ترک خواهد خورد. بنابراین در کنار تلاش برای افزایش اعتبار، باید به دنبال اجرایی کردن راهکار اصلی بود؛ جلوگیری از برداشت بی‌رویه آب. چون بدون اصلاح حکمرانی آب، ممکن است هر اعتباری به جوی آب ریخته شود.