محدثه جعفری
گروه اجتماعی

مسمومیت با گاز مونوکسیدکربن موضوعی تکراری اما بسیار مهم است به همین دلیل هر سال خبرهای زیادی در رابطه با این گاز خطرناک شنیده می‌شود. نیمه اول دی ماه سال گذشته 50 نفر جانشان را به علت تنفس گاز مونوکسیدکربن از دست دادند. موضوعی که هر سال در سراسر جهان تکرار می‎شود و هزاران نفر را به کام مرگ می‎کشاند. البته این نوع از مسمومیت بیشتر در فصول سرد سال رخ می‎دهد. 
براساس اعلام سازمان اورژانس کشور، امسال بیشترین آمار مسمومیت در استان‎های خراسان رضوی با 139 مورد، تهران با 126 و آذربایجان شرقی با 114 مورد رخ داده و بالاترین آمار فوتی هم مربوط به خراسان رضوی است. مونوکسیدکربن به علت سوختن گاز، چوب، پروپان، زغال چوب یا... از طریق لوازم خانگی یا سیستم‌های گرمایشی تولید می‌شود، در حالت عادی این منابع به طور معمول نگرانی محسوب نمی‌شوند، اما هنگامی که فرد در فضای بسته با این سوخت‎ها روبه رو باشد و بیش از اندازه مونوکسیدکربن تنفس کند، این گاز در خون جایگزین اکسیژن می‌شود و همین موضوع باعث از بین رفتن سلول‌ها در سراسر بدن می‌شود و فعالیت اندام‌های حیاتی بویژه مغز و قلب را مختل می‎کند و می‌تواند در مدت کوتاهی منجر به بی‌هوشی یا حتی مرگ شود. این درحالی است که با رعایت نکات کوچکی می‎توان از وقوع یک فاجعه انسانی جلوگیری کرد.
ابوالفضل ماهرخ سخنگوی سازمان اورژانس کشور با بیان اینکه امسال حدود 62 درصد مسمومیت با گاز مونوکسیدکربن نسبت به تاریخ مشابه سال گذشته افزایش داشته، به «ایران» می‎گوید: «مسمومیت با مونوکسیدکربن یا گازگرفتگی، مسمومیتی است که به دلیل تنفس گاز خطرناک CO ایجاد می‌شود. این مسمومیت که به وسیله انواع وسایل گازسوز مثل بخاری، آبگرمکن، گاز پیک نیک و حتی زغال ایجاد می‌شود، اغلب در زمستان است. اگر دودکش یا تهویه محیط خانه مسدود باشد، گاز کربن مونوکسید راه خروج ندارد و در محیط ساختمان منتشر شده و باعث مسمومیت و در نهایت مرگ ساکنان می‌شود. سال گذشته در بازه زمانی اول تا سیزده دی ماه حدود 705 نفر دچار مسمومیت شدند، ولی امسال درهمین بازه زمانی 1144 نفر با گاز co دچار مسمومیت شده‌اند. یعنی مسمومیت‌ها حدود 62 درصد در سال 1404 افزایش داشته است.»
مونوکسیدکربن یک گاز بی‌رنگ و بی‌بو است که بر اثر احتراق ناقص تولید می‌شود. اهمیت موضوع اینجاست که به دلیل بی‌رنگ و بی‌بو بودن به سرعت می‎تواند علائم مسمومیت را در افراد ایجاد کند. سخنگوی سازمان اورژانس کشور با اشاره به این موضوع می‎گوید: «متأسفانه هرساله شاهد فوت هموطنانمان با گاز مونوکسیدکربن هستیم، به طوری که سال گذشته در نیمه اول دی ماه، 50 نفر جانشان را از دست دادند در حالی که اگر چند نکته کوچک ایمنی را در محیط زندگی‎شان رعایت کرده بودند، حالا مشغول کار و فعالیت بودند. مسمومیت طیف وسیعی از علائم را در بدن افراد ایجاد می‌کند؛ علائمی که مشابه سرماخوردگی است، به همین دلیل اکثر افراد فکر می‌کنند به دلیل سردی هوا دچار سرماخوردگی شده‌اند و تلاش می‎کنند بخوابند و استراحت کنند. در این میان ابتلای گروهی تمام افراد حاضر در محیط به علائمی شبیه به آنفلوانزا، احتمال بروز این مسمومیت در افراد را دو چندان می‌کند. سردرد، ضعف جسمانی، سرگیجه و بی‌قراری، تهوع و استفراغ، خواب‌آلودگی، کسلی و خستگی از علائم اولیه مسمومیت است، اما پس از گذشت دقایق و افزایش مسمومیت با co علائم خطرناک‎تری هم بروز می‎کند، مثل کبودی دست، دور لب‌ها و نوک انگشتان، تنگی نفس و در نهایت بی‌هوشی.»
در مواجهه با فرد مسموم 
چه کار کنیم؟
اگر متوجه شدید فردی دچار مسمومیت شده است، باید هر چه سریع‎تر او را از محیط آلوده به هوای آزاد منتقل و در‎ و پنجره‎ها را باز کنید. ماهرخ با اشاره به اینکه مهم‌ترین درمان مسمومیت با co خارج کردن افراد از محیط آلوده و اکسیژن درمانی است، می‎گوید: «اگر با چنین شرایطی روبه رو شدید، بلافاصله فرد مسموم را به محلی رو باز برسانید و در حالت استراحت قرار داده تا اکسیژن کافی وارد خونش شود. اگر فرد مسموم بی‌هوش باشد، باید او را به صورت خوابیده به پهلو نگه دارید. یقه پیراهن، کمربند و لباس‌های تنگ افراد مسموم را باز و راه هوایی بیمار را بررسی و در صورت امکان اکسیژن‌رسانی را شروع کنید. بدین ترتیب در اولین فرصت با اورژانس پیش بیمارستانی 115 تماس بگیرید، چون همه بیمارانی که این علائم را دارند باید برای درمان با اکسیژن و مراقبت‎های قلبی و مغزی به بیمارستان منتقل شوند.»
مسمومیت با گاز co برای همه افراد خطرناک است، اما کودکان، زنان باردار و سالمندان جزو گروه آسیب‌پذیر و در معرض خطر بیشتری هستند. سخنگوی اورژانس کشور با بیان این مطلب توضیح می‎دهد: «علائم مسمومیت در گروه آسیب‌پذیر‎تر سریع و با شدت بیشتری ایجاد می‌شود و می‎تواند آسیب‎های جدی‎تری را در بدن آنها ایجاد کند. به همین دلیل در این سه گروه حساس، با هر درجه از مسمومیت انتقال به مراکز درمانی ضروری است.»

رنگ شعله قرمز، زرد و نارنجی نشانه نقص در سوخت‌رسانی
استفاده از وسایل گرمایشی فاقد دودکش استاندارد یا نبود تهویه مناسب، از مهم‌ترین عوامل بروز این حوادث است. او در این‎باره می‎گوید: «کنترل و رفع انسداد منافذ مسیر دودکش قبل از راه‌اندازی بخاری بهترین راه پیشگیری از بروز حوادث مسمومیت به شمار می‌رود و دقت و توجه به داغ بودن آن نیز بهترین آزمایش سلامت دودکش است. همچنین داشتن کلاهک مخصوص برای دودکش در پشت بام‌ها برای جلوگیری از عدم بروز خاموشی بخاری و به دنبال آن انتشار گاز CO اهمیت بالایی دارد. استفاده از وسایل گرمایشی استاندارد در پیشگیری از این مسمومیت بسیار حائزاهمیت است، چون بخاری‌های بدون دودکش به هیچ عنوان از تولید گاز CO جلوگیری نمی‌کنند. همچنین توصیه می‎شود، رنگ شعله بخاری و وسایل پخت و پز آبی باشد چون اگر رنگ شعله قرمز، زرد  یا نارنجی باشد، نشانه نقص در سوخت‌رسانی است. همچنین نباید همه روزنه‌های جریان هوا در منزل و بویژه اتاق خواب مسدود باشد.»

دودکش‎ها باید
دارای کلاهک H باشند
سخنگوی اورژانس کشور با اشاره به چند نکته کلیدی مؤثر در کاهش مسمومیت با گاز co می‎گوید: « یکی از نکات مهم که باید به آن توجه شود، نصب نکردن آبگرمکن در حمام است. همچنین انتهای همه دودکش‌ها باید حداقل یک متر از سطح پشت بام و یک متر از دیوار جانبی بام فاصله داشته و دارای کلاهک مخصوص به شکل H باشد. از قراردادن لوله خروجی بخاری به داخل ظرف آب جداً خودداری کنید. وسایل گرمایشی بدون دودکش یا دارای نقص در دودکش هم نباید نصب شود. حواستان به آب گرمکن‌های دیواری گازی باشد چون اگر به مدت طولانی روشن باشند، خطرناک است. در صورت امکان درون خانه، به خصوص در محل خواب‌ دستگاه هشدار مونوکسید‌کربن نصب کنید و از تعمیر وسایل گرمایشی توسط افراد غیر مجرب و بی‌تجربه جداً خودداری کنید.»