وقتی کار داوطلبانه فرصتی برای بخشیدن، یاد گرفتن و ساختن میشود
سفر فقط جابهجایی نیست!
مرجان قندی
گروه گزارش
مدتها بود ویدیوهایی از یک گروه داوطلب در شبکههای اجتماعی، پگاه را وسوسه میکرد تا یک سفر کاملاً ناشناخته را تجربه کند. او رزومهاش را فرستاد و چند روز بعد برای مصاحبه با او تماس گرفتند و پرسیدند: «چه ایدهای برای کتابخوانی بچهها داری؟» پگاه ایدههایش را مطرح کرد و قرار شد با بچهها کتابخوانی داشته باشند، داستانها را از نگاه خود بچهها تصویرسازی و نمایشی اجرا کنند که طراحی صحنهاش را هم بچهها انجام دهند. پگاه بدون هیچ ذهنیتی از روستای «نوبندیان» در استان سیستان و بلوچستان یا اقامتگاه «ترانگ» راهی جنوب شد. خودش دوست داشت مواجههاش با همهچیز پر از شگفتی باشد. از لحظهای که پگاه و همراهانش وارد نوبندیان شدند و پا به اقامتگاه بومگردی گذاشتند اهالی روستا از آنها پذیرایی کردند و با هم درباره کارهایی که میخواهند انجام دهند، صحبت کردند. او هر روز همراه بچهها یک کتاب از کتابخانه انتخاب میکرد، داستانش را با هم میخواندند و درباره موضوعش حرف میزدند؛ موضوعاتی مثل احترام گذاشتن، رفاقت، بخشش، مهربانی، تفاوتها، شگفتیهای دنیا، آرزوها و همه چیزهایی که دوست داشتند؛ از حیوانات گرفته تا بازیکنهای فوتبال و جاهایی که هنوز ندیده و نرفته بودند. پگاه درباره تجربهاش از این سفر میگوید که کار داوطلبانه برایش فرصتی شد برای یاد گرفتن، بخشیدن، دریافت حس خوب و ساختن ارتباطی معنادار که زندگیاش را غنیتر میکند. شما چطور؛ تا به حال سفری را تجربه کردهاید که مقصدش فقط دیدن جاذبههای تاریخی و مناظر طبیعی نباشد؟ سفری که شما را وارد لایههای پنهان جامعه کند و انسانهایی که در مسیر ملاقات میکنید، به بخش مهمی از تجربهتان از سفر تبدیل شود. این همان سفر تجربهمحوری است که پگاه هم برای اولین بار تجربهاش کرد؛ شیوهای از سفر که با فعالیتهای داوطلبانه همراه میشود و فرصت همزیستی با جوامع محلی، لمس واقعیتهای اجتماعی و تجربههای عمیق انسانی را فراهم میکند. این نوع سفر علاوه بر اینکه امکان قرار گرفتن در موقعیتهای تازه و معنادار را فراهم میکند، یکی از مقرونبهصرفهترین شیوههای سفر است؛ چرا که در ازای کمک و همراهی شما، میزبانان امکانات اقامت و پذیرایی را در اختیار قرار میدهند. البته کار داوطلبانه سالهاست در بسیاری از کشورهای جهان به عنوان بخشی از نظام آموزشی و اجتماعی شناخته میشود. نوجوانان و جوانان با حضور در سازمانهای مردمنهاد و بدون هیچ چشمداشت مالی، مسئولیتپذیری، فروتنی و مفهوم خدمت به جامعه را در عمل تجربه میکنند. این فعالیتها در قالب همکاری با انجیاوها و نهادهای مردمی شکل میگیرد؛ سازمانهایی مستقل، غیرسیاسی و ریشهدار در نیازهای واقعی جامعه. در ایران هم فرهنگ داوطلبی طی سالهای اخیر رشد قابلتوجهی داشته و با وجود چالشهای فرهنگی، به مرحله بلوغ نزدیک شده است. در این میان، این گروه کار داوطلبانه به عنوان مجموعهای برای گروه داوطلب در قالب سفرهای مسئولانه، نقش مهمی ایفا میکند؛ مجموعهای که داوطلبان را در شهرهای مختلف به میزبانان و پروژههای واقعی متصل و تجربه سفر را به فرصتی برای اثرگذاری اجتماعی تبدیل میکند. به گفته یاکاموز صادقی، مؤسس این مجموعه، کار داوطلبانه از یک انتخاب ساده آغاز میشود؛ انتخابی برای ساختن آیندهای بهتر، آیندهای که در آن مهربانی و مسئولیتپذیری، مسیر تغییر را روشن میکنند. این مجموعه کمک میکند تا این انتخاب به تجربهای عمیق و اثرگذار تبدیل شود؛ تجربهای که بسیاری از داوطلبان آن را با این جمله توصیف میکنند: «فکر نمیکردم یک سفر یا یک پروژه کوچک بتواند اینقدر زندگیام را تغییر دهد.»
گروه داوطلب بستری فراهم کرده است که در آن پروژهها دیده میشوند، آدمها به هم اعتماد میکنند و هر قدم کوچک میتواند به تغییری بزرگ در جامعه منجر شود. این مجموعه با تکیه بر نوآوری، سفرهای تجربهمحور و شبکهای از داوطلبان دغدغهمند، تلاش میکند کیفیت زندگی انسانی را بخصوص در دورترین مناطق، ارتقا و فرهنگ مشارکت اجتماعی را در سراسر کشور گسترش دهد. مدیر این مجموعه در توضیح انگیزههای شکلگیری گروه داوطلب میگوید: «در ۱۶ تا ۱۷ سالگی به عنوان داوطلب هلالاحمر فعالیت میکردم. بعدها که برای همکاری با خیریههای دیگر مراجعه میکردم، متوجه شدم بسیاری از آنها داوطلبان را جدی نمیگیرند. همین موضوع باعث شد بیشتر تحقیق کنم و ببینم در کشورهای دیگر سایتهای مرجعی وجود دارد که داوطلبان بتوانند از میان کارها و پروژههای مختلف، فعالیت دلخواهشان را انتخاب کنند و بهطور داوطلبانه همکاری داشته باشند. نبود چنین سامانهای در ایران، انگیزهای شد تا خودم برای معرفی و ساماندهی فعالیتهای داوطلبانه اقدام کنم. در بررسیهای اولیه متوجه شدم که در کشور هیچ مرجع مشخص و یکپارچهای برای اعلام، ساماندهی و مدیریت فعالیتهای داوطلبانه وجود ندارد. این خلأ، من و دوستانم را بر آن داشت تا مجموعهای ایجاد کنیم که بتواند نقش یک مرکز معتبر را در حوزه فعالیتهای داوطلبانه و سفرهای تجربهمحور ایفا کند. از آغاز کار، هدف ما ایجاد پیوند میان سفر و تجربه انسانی با کار داوطلبانه بود. به همین منظور، نزدیک به یک سال زمان صرف انجام مطالعات میدانی در جوامع محلی شد تا نیازهای واقعی مردم شناسایی و چهارچوبی طراحی شود که هم کاربردی باشد و هم قابلیت توسعه در طول زمان را داشته باشد. این مجموعه با بهرهگیری از دانش تخصصی در حوزه گردشگری و فعالیتهای داوطلبانه و با همکاری مشاوران و متخصصان این حوزه، تلاش کرده است بستری فراهم کند که با پاسخگویی به نیازهای مخاطبان، بتواند به عنوان مرجعی قابل اعتماد در این عرصه شناخته شود. هدف اصلی ما این است که سفر فقط یک جابهجایی نباشد و بتواند فرصتی برای شناخت، تعامل و ایجاد اثر مثبت در جامعه فراهم کند.»
اولین پلتفرم تخصصی کار داوطلبی در کشور
صادقی با بیان اینکه این مجموعه به عنوان اولین پلتفرم تخصصی کار داوطلبی در کشور، از آغاز فعالیت خود تلاش کرده است راهکارهایی مؤثر و کاربردی برای علاقهمندان، سازمانها و نهادهای خصوصی و دولتی ارائه دهد، میگوید: «این مجموعه با تکیه بر رویکردی عامالمنفعه و بشردوستانه، یکی از مهمترین مسیرهای فعالیت خود را بر سفرهای تجربهمحور بنا نهاده است؛ سفری که علاوه بر شناخت جوامعمحلی، بستری برای مشارکت داوطلبانه و اثرگذاری اجتماعی فراهم میکند. گروه داوطلب از بهار ۱۳۹۷ فعالیت خود را آغاز کرده و معرفی داوطلبان و داوطلبخواهها بر اساس آخرین دستاوردهای جهانی در حوزه داوطلبی را به عنوان محور اصلی کار خود قرار داده است. این مجموعه همواره تلاش کرده است این تجربیات بینالمللی را با نیازها و شرایط فرهنگی ایران بومیسازی و با رویکردی نوآورانه، تحولی پایدار در فعالیتهای داوطلبانه و گردشگری تجربهگرا ایجاد کند.»
او توضیح میدهد: «ما باور داریم که داوطلبان در این مسیر تنها نیستند. از آغاز یک پروژه تا اجرای کامل و حتی پس از به ثمر نشستن آن، همراه و پشتیبان داوطلبان هستیم و گامبهگام در کنارشان حرکت میکنیم. هدف نهایی ما تبدیل شدن به مجموعهای پیشرو و مترقی در عرصه فعالیتهای داوطلبانه و گردشگری تجربهمحور است؛ چشماندازی که مسیر برنامههای کوتاهمدت و بلندمدت ما را ترسیم میکند. در این راستا، مجموعه میکوشد با ارائه خدمات نوین، بهرهگیری از خلاقیت و نوآوری و توسعه مدلهای جدید سفر و مشارکت اجتماعی، بنیانگذار تحول در حوزه سفرهای تجربهمحور و خدمات داوطلبانه در کشور باشد. مجموعه ما بر این باور است که تحقق این اهداف فقط با تکیه بر مهارت، تخصص و روحیه مسئولیتپذیری خانواده بزرگ داوطلبان ممکن است؛ خانوادهای که فعالیتهایش از دل انتخابی داوطلبانه و با نگاهی عمیق به مسئولیت اجتماعی آغاز میشود و ادامه مییابد.»
مؤسس این مجموعه به چالشهایی که با آن روبهرو بودهاند، اشاره میکند و میگوید: «عمدهترین چالشی که ابتدا با آن روبهرو شدیم و تا حدی همچنان هم وجود دارد، این است که وارد بخشی از فعالیت داوطلبانه در ایران شدهایم که هنوز برای بسیاری ناشناخته است. منظورم این نیست که کار داوطلبانه در ایران شناختهشده نیست؛ سالهاست که مردم در ایران و سراسر دنیا فعالیتهای داوطلبانه انجام میدهند، اما موضوعات و فیلدهایی که میتوان در آنها داوطلبانه فعالیت کرد، در ایران محدود و کمتر شناختهشدهاند.»
صادقی اشاره میکند که پیش از آنها، کار داوطلبانه در ایران بیشتر به بحرانها و خیریهها محدود میشد، در حالی که بیش از 90 موضوع مختلف وجود دارد که میتوان در آنها فعالیت داوطلبانه انجام داد. او میگوید: «اگر بخواهیم تعریفی ساده از کار داوطلبانه داشته باشیم، هر فعالیتی که اثر عامالمنفعه داشته باشد و به دور از منفعت مالی انجام شود، کار داوطلبانه محسوب میشود؛ مثل همکاری با مزارع ارگانیک که به محیطزیست و ترویج تغذیه سالم کمک میکند، مرمت بناهای تاریخی یا همکاری داوطلبانه با بومگردیها. چون بومگردیها کسبوکارهای اجتماعی و فرهنگی هستند و صرفاً یک بنگاه اقتصادی مثل هتل محسوب نمیشوند؛ با این حال این نوع فعالیتها هم در ایران هنوز چندان شناختهشده نیستند.»
او توضیح میدهد: «همین ناشناختگی برای ما چالش جدی بود؛ اینکه بتوانیم این حوزهها را بومیسازی کنیم و شکل تازهای از فعالیت داوطلبانه را معرفی کنیم. علاوه بر همکاری با خیریهها و پروژههای مختلف، ما روی معرفی موضوعات جدید داوطلبانه هم کار میکنیم.»
پروژههایی که اثر عامالمنفعه دارند
صادقی تأکید میکند که هر پروژه بهنوعی خاص و مهم است و هرکدام ارزش ویژه خود را دارند. او میگوید: «همه پروژههایی که انجام میدهیم، برایم ارزشمند هستند؛ هرکدام فضای خاص خود را دارند و تأثیر متفاوتی میگذارند. با این حال، برخی پروژهها بهدلیل ویژگیهای خاصشان برجستهتر میشوند. یکی از پروژههای مهم، همکاری با پایگاه میراث فرهنگی شهر سیراف برای مرمت بناهای تاریخی بود؛ پروژهای که داوطلبان زیادی در آن شرکت کردند، حتی داوطلبانی با تخصص باستانشناسی.»
صادقی میگوید: «سیراف در مسیر ثبت جهانی یونسکو قرار دارد و داوطلبان توانستند نقشههایی را که در سال ۱۳۴۵ روی کاغذ ترسیم شده بود، به مدلهای سهبعدی تبدیل کنند؛ کاری ارزشمند در مسیر ثبت جهانی این شهر. در حوزه محیط زیست هم پروژههای مهمی داشتهایم؛ از جمله همکاری برای حفاظت از جنگلهای هیرکانی و نجات زیستبومهای در معرض تهدید که از ارزشمندترین فعالیتها بوده است. در حوزه آموزش هم پروژههای متعددی اجرا شده است؛ از همکاری داوطلبان بهعنوان مدرس در کتابخانههای مناطق محروم گرفته تا کمک به تجهیز این کتابخانهها.»
او با این توضیح که فعالیتهایشان محدود به یک حوزه خاص نیست و در زمینههای مختلفی کار میکنند؛ از پروژههای آموزشی گرفته تا محیط زیست، سلامت و بسیاری موضوعات دیگر، میگوید: «هر پروژهای که اثر عامالمنفعه داشته باشد و بدون منفعت مالی انجام شود، در دایره همکاری با مجموعه قرار میگیرد. به طور دقیقتر بخواهم بگویم حدود ۹۳ عنوان و موضوع وجود دارد که میتوان در آنها فعالیت داوطلبانه انجام داد و این مجموعه در همین طیف گسترده از حوزهها فعال است.»
او میگوید: «برای انتخاب پروژهها و همکاری با آنها، ابتدا باید مطمئن باشیم که فعالیت موردنظر با تعریف کار داوطلبانه همخوانی دارد یعنی مهمترین معیار، سنجیدن اثر عامالمنفعه پروژه است؛ اگر فعالیت تأثیر مثبت اجتماعی، فرهنگی یا محیط زیستی داشته باشد و بدون منفعت مالی انجام شود، ما با آن پروژه همکاری میکنیم.»
سفری غنی از تجربههای انسانی
و اجتماعی
صادقی با بیان اینکه داوطلبانی در این پروژهها موفقتر هستند که روحیه کار تیمی داشته باشند، توضیح میدهد: «داوطلبان باید مسئولیتپذیر باشند و مهمتر از همه بدانند چرا میخواهند کار داوطلبانه انجام دهند. روشن بودن تکلیف هر فرد با خودش موضوع بسیار مهمی است. داوطلب باید بداند پروژهای که در آن مشارکت میکند، یک منفعت جمعی دارد و همین نگاه عامالمنفعه را برای خود معیار قرار دهد. با توجه به اینکه پروژههایی معرفی شده در نقاط مختلف ایران اجرا میشود؛ ممکن است داوطلبی از تهران برای همکاری به سیستانوبلوچستان، یزد یا هر شهر دیگری سفر کند. از این رو برای ایجاد انگیزه بیشتر، از رویکردی با عنوان سفر تجربهگرا استفاده کردهایم؛ رویکردی که در آن داوطلب فقط یک ناظر نیست، او وارد جامعه محلی میشود و تجربهای عمیق و واقعی از آن منطقه به دست میآورد. ما روی این مفهوم بسیار کار کردهایم تا داوطلبان بدانند این سفر فقط یک گردش ساده نیست و تجربهای مشارکتی و معنادار است.»
او توضیح میدهد: «داوطلبانی که با این سبک به شهرهای مختلف میروند، در کنار تجربه سفر، فعالیت داوطلبانه هم انجام میدهند و معمولاً این سفر برایشان کمهزینه است. یک قانون نانوشته در این نوع فعالیتها وجود دارد: داوطلب روزی چهار تا پنج ساعت همکاری میکند و در مقابل، محل استراحت و وعدههای غذایی توسط میزبان تأمین میشود. این کار نوعی میهماننوازی است؛ اینکه فردی از شهری دیگر بدون دریافت حقوق برای همکاری داوطلبانه میآید، طبیعی است که میزبان شرایط اقامت و غذا را برایش فراهم کند تا مجبور نباشد از جیب هزینه کند. بسیاری از افراد این پروژهها را انتخاب میکنند چون علاوه بر کمک به یک فعالیت عامالمنفعه، یک سفر تجربهگرا هم دارند؛ سفری که هم کمهزینه است و هم غنی از تجربههای انسانی و اجتماعی.»
او با این توضیح که مجموعه هر چند وقت یکبار دورههای آموزشی را به دو روش آنلاین و حضوری، برگزار میکند، میگوید: «از زمان شکلگیری گروه داوطلب در اردیبهشت ۹۷، بیشتر وقتم را در پروژهها گذراندهام و تلاش کردهام ارتباط نزدیکتری با میزبانها و داوطلبان داشته باشم تا اگر مسأله یا چالشی وجود دارد، بتوانم همانجا دربارهاش گفتوگو و آن را حل کنیم. در کنار اینها، ورکشاپها، ایونتها و دورهمیهایی برگزار کردهایم تا داوطلبان در فضایی دوستانه درباره موضوعات مختلف صحبت کنند و گفتوگویی سازنده شکل بگیرد. همچنین یک مرامنامه تدوین کردهایم که در آن همه شرایط و قوانین مربوط به فعالیت داوطلبانه مشخص شده است. هر چند وقت یکبار هم تلاش میکنیم محتواهای آموزشی تولید و تهیه کنیم و آنها را در اختیار داوطلبان، میزبانها و مخاطبان قرار دهیم تا کیفیت همکاریها و آگاهی در این حوزه بیشتر شود.»
صادقی میگوید: «بزرگترین دستاورد ما طی این سالها این است که در ایران بستری ایجاد شده که بتوان فعالیتهای داوطلبانه را معرفی کرد و داوطلبان بتوانند پروژههای موردنظرشان را از میان گزینههای مختلف انتخاب کنند. طوری که اگر پروژهای به داوطلب نیاز داشتهباشد، اکنون جایی وجود دارد که بتواند آن را معرفی کند و داوطلب مناسب پیدا شود. همین ایجاد مرجعیت و فراهم شدن این بستر، بهتنهایی یکی از ارزشمندترین دستاوردهای این مجموعه است.»
سرمایه این مجموعه انسانهای دگرخواه است
او با بیان اینکه از نظر مالی، همه هزینههای این مجموعه تا امروز را شخصاً پرداخت کرده است، میگوید: «نه از فردی کمکی گرفتهام و نه از سازمان یا نهادی حمایت شدهام. اما در کنار مسائل مالی، چالشهای قانونی هم وجود دارد. گاهی وقتی داوطلبان برای اجرای پروژهها به محل میروند، برخی نهادهای دولتی یا نظامی برای بررسی هویت آنها وارد عمل میشوند، چون برایشان عجیب است که گروهی ۱۵ تا ۲۰ نفره بدون دریافت پول، در یک مزرعه ارگانیک کار کنند یا برای مرمت یک بنای تاریخی وقت بگذارند. این نوع فعالیتها برای برخی دستگاهها هنوز ناشناخته است و همین باعث پرسش و حساسیت میشود. البته چالشهای فرهنگی هم بخش مهمی از کار است. داوطلبان وقتی وارد یک منطقه جدید میشوند، وارد یک فرهنگ تازه هم میشوند و باید حساسیتهای آن را بشناسند و رعایت کنند. مثلاً در سیستان وبلوچستان، توجه به آداب و حساسیتهای فرهنگی بسیار ضروری است. به همین دلیل، در مرامنامه مجموعه تأکیدشده که میزبانها باید این نکات فرهنگی را برای داوطلبان توضیح دهند تا بدانند چه رفتارهایی باید
رعایت شود.»
صادقی میگوید: «در تمام مدتی که برای گروه داوطلب وقت، انرژی و هزینه صرف کردم، در مقابل یک سرمایه اجتماعی بسیار ارزشمند به دست آوردهام؛ سرمایهای از جنس انسانهایی دگرخواه که تلاش میکنند دنیا را جای بهتری برای زندگی دیگران کنند. ارتباط و همزیستی با چنین افرادی برایم بسیار ارزشمند است و همین تجربهها کمک میکند تا نگاه جهانشمولتری پیدا کنم. همین دستاورد برای مجموعه کافی و بسیار گرانبهاست.»
او با ابراز امیدواری اینکه این مسیر ادامه پیدا کند و خودش هم بتواند در کنار این جامعه باقی بماند، میگوید: «اگر بخواهم پروژهای مرتبط با سفر و مردم اجرا کنم، افراد را به یک سفر تجربهگرا دعوت میکنم؛ سفری که با توانمندسازی و توانافزایی در جوامع محلی، بویژه در مناطق محروم، پیوند خورده باشد. چنین تجربهای میتواند بسیار تأثیرگذار و مفید باشد، هم برای جامعه میزبان و هم برای داوطلبانی که در این مسیر مشارکت میکنند.»
بــــرش
تمرکز بر مناطق محروم و توسعه زیرساختها
وی با تأکید بر اینکه اولویت اصلی این مجموعه، تمرکز بر فعالیت در مناطق محروم است، میگوید: ««ظرفیت اجرای پروژههای داوطلبانهای مانند ساخت مدرسه یا احداث مسکن برای نیازمندان وجود دارد؛ اما اگر منابع و امکانات بیشتری فراهم شود، امکان پوشش تعداد بیشتری از این پروژهها هم فراهم خواهد شد.» صادقی با بیان اینکه بسیاری از داوطلبانی که به این مجموعه پیوستهاند، روایت خود را با جملهای ساده اما عمیق آغاز میکنند: «فکر نمیکردم یک سفر یا یک پروژه کوچک بتواند اینقدر نگاهم را به زندگی تغییر دهد»، توضیح میدهد: «همین تجربههای فردی که در جریان سفرها، پروژههای میدانی و مواجهه مستقیم با جوامع محلی شکل گرفته، امروز به هسته یک جامعه داوطلبی گسترده تبدیل شده است، جامعهای که افراد در آن با دغدغهای مشترک گردهم آمدهاند تا سهمی در بهبود زندگی دیگران داشته باشند.» او با اشاره به اینکه تمام تلاش مجموعه بر تکمیل وبسایت و اپلیکیشن مان متمرکز است تا پروژهها بهصورت منسجم در این بسترها معرفی شوند، میگوید: «یکی از اهداف مهم ما، بهرهگیری از ظرفیتهای بینالمللی برای توسعه فعالیتهای داوطلبانه در ایران است. چند سال قبل، یک پروژه مشترک با یونسکو برای مرمت باغ پهلوانپور شهر ری اجرا کردیم و همان تجربه نشان داد که پتانسیل همکاریهای بینالمللی در ایران وجود دارد، فقط لازم است بستر و شرایط مناسب آن فراهم شود.»
