بیتا میرعظیمی
گروه ایران زمین

 
بارش‌های اخیر جانی تازه به دریاچه ارومیه بخشیده و امیدها را برای احیای یکی از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های کشور دوباره زنده کرده است؛ بهانه‌ای که ما را بر آن داشت تا سراغ استاندار آذربایجان غربی رفته و از آخرین برنامه‌های دولت چهاردهم در این مسیر پرس‌وجو کنیم. دوره‌ای که در آن احیای دریاچه از سطح یک دغدغه زیست‌محیطی فراتر رفته و به مأموریتی ملی بدل شد؛ هدفی که تنها با پروژه‌های عمرانی به سرانجام نرسیده و نیازمند هم‌افزایی دولت، دانشگاه‌ها، نهادهای علمی و مشارکت مستقیم مردم است. دولت چهاردهم با رویکردی واقع‌بینانه، برنامه‌ای مبتنی بر کاهش ۶۰ درصدی مصرف آب کشاورزی، اصلاح الگوی کشت، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و فعال‌سازی ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان را دنبال می‌کند. با این حال، دبیر کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه در گفت‌و‌گو با «ایران» تأکید کرده که احیای دریاچه تنها زمانی به نتیجه می‌رسد که مردم منطقه، دانشگاه‌ها و نهادهای بین‌المللی در کنار دولت قرار گرفته و اراده‌ای ملی برای نجات این میراث طبیعی شکل بگیرد.
«رضا رحمانی» استاندار آذربایجان غربی و دبیر کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه به «ایران» گفت: «نشانه‌های بحران دریاچه ارومیه از اوایل سال ۱۳۸۰ به‌وضوح آشکار شد. کاهش بارندگی، توسعه بی‌رویه اراضی کشاورزی، برداشت‌های غیرمجاز از منابع آب سطحی و زیرزمینی و نبود مدیریت یکپارچه در حوضه آبریز، همگی دست به دست هم دادند تا سطح آب دریاچه ارومیه به‌طور چشمگیری کاهش یابد.»

مشارکت ملی
در احیای دریاچه ارومیه
طبق گفته دبیر کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه، در طول دو دهه گذشته اقدامات متعددی از سوی دولت‌ها و نهادهای مسئول به اجرا درآمده است؛ از جمله طرح‌های انتقال آب، لایروبی رودخانه‌ها، اصلاح الگوی کشت و پروژه‌های بارورسازی ابرها. علاوه بر این برنامه‌ریزی برای کنترل برداشت‌های غیرمجاز آب و سامان‌دهی چاه‌های غیرقانونی نیز در دستور کار قرار گرفته است. یکی دیگر از نگرانی‌های جدی، خطر شکل‌گیری ریزگردهای نمکی بود؛ اما بنا بر گزارش‌ها، با اقداماتی که سازمان منابع طبیعی انجام داده و کاشت گونه‌های گیاهی مقاوم در مناطق حساس، از ایجاد کانون‌های جدید ریزگردهای نمکی پیشگیری شده است. با این حال، تداوم چالش‌ها نشان می‌دهد که راهکارهای صرفاً فنی و عمرانی، بدون مشارکت فعال جامعه و اصلاح الگوی مصرف، قادر نیستند به‌تنهایی موفقیت پایدار را تضمین کنند.
 رحمانی افزود: «احیای دریاچه ارومیه، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی و ملی ایران، تنها با اجرای پروژه‌های سخت‌افزاری و اقدامات عمرانی امکان‌پذیر نیست. این مأموریت بزرگ نیازمند هم‌افزایی میان دولت، دانشگاه‌ها، نهادهای علمی، سازمان‌های بین‌المللی و مهم‌تر از همه مشارکت مستقیم مردم است.» وی ادامه داد: «تجربه‌های گذشته نشان داده‌اند که هرگاه موضوع احیای دریاچه ارومیه به عرصه منازعات سیاسی یا جناحی کشیده شده، نه‌تنها روند اقدامات کند شده، بلکه آسیب مضاعفی به این سرمایه طبیعی کشور وارد آمده است. بنابراین، نگاه فرابخشی و ملی به این موضوع، شرط اول موفقیت در مسیر احیا به شمار می‌رود.» استاندار آذربایجان غربی در عین حال احیای دریاچه ارومیه را تکلیفی شرعی دانسته و تأکید کرد: «تمام استان‌های واقع در حوضه آبریز دریاچه ارومیه، ملزم به اجرای کامل وظایف خود در چهارچوب برنامه‌های احیا هستند. تحقق این مأموریت نیز نیازمند اهتمام جدی و پیگیری مستمر طرح‌های مصوب است. در همین راستا نیز، مدیریت علمی و هدایت اصولی جریان رودخانه‌ها و انهار به سمت دریاچه، ضرورتی غیرقابل انکار است و هرگونه انحراف، انسداد یا برداشت غیرمجاز از منابع آبی باید با برخورد قاطع و قانونی مواجه شود تا روند احیا با انسجام و کارآمدی به سرانجام برسد.»

از تصمیم‌های ملی تا اجرای میدانی
طبق گفته «رضا رحمانی» استاندار آذربایجان غربی، دولت چهاردهم و شخص رئیس‌جمهوری، احیای دریاچه ارومیه را در صدر اولویت‌های زیست‌محیطی و توسعه‌ای کشور قرار داده‌اند.
در سفر اخیر دکتر پزشکیان به آذربایجان غربی، تفاهمنامه‌هایی با محوریت کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی، اصلاح الگوی کشت و مدیریت پایدار منابع منعقد شد. این تفاهمنامه‌ها، همکاری با دستگاه‌هایی چون وزارت جهاد کشاورزی را هدفگذاری کرده‌اند تا مصرف آب در بخشی از اراضی کشاورزی حوضه دریاچه تا ۶۰ درصد کاهش یابد. طبق گفته این مقام مسئول، تحقق این هدف اگرچه دشوار است، اما می‌تواند نقطه عطفی در مسیر احیای نگین فیروزه‌ای ایران باشد. دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی کشور، بویژه دانشگاه‌های ارومیه، تبریز و تهران، تاکنون بیش از ۵۰۰ مقاله علمی در حوزه مدیریت آب، تغییر اقلیم و راهکارهای احیای دریاچه ارومیه منتشر کرده‌اند. با این حال، چالش اصلی آن است که این دستاوردهای علمی باید از سطح مقالات و همایش‌ها فراتر رفته و به راهنمای عملی و قابل‌فهم برای مردم و مدیران اجرایی تبدیل شوند. همکاری نزدیک میان دولت و دانشگاه‌ها می‌تواند زمینه‌ساز تدوین دستورالعمل‌های کاربردی، آموزش عمومی و انتقال دانش به کشاورزان و جوامع محلی باشد. تنها در این صورت است که علم به عرصه عمل وارد شده و نتایج ملموس آن در کاهش مصرف آب و مدیریت پایدار منابع مشاهده خواهد شد.

ضرورت هماهنگی پروژه‌ها
و مشارکت مردمی
«رضا رحمانی» دبیر کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه، احیای دریاچه را نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات همزمان و هماهنگ دانسته و تأکید کرد: «برخی از مهم‌ترین پروژه‌های در دست اجرا با هدف احیای دریاچه ارومیه شامل کاهش مصرف آب در کشاورزی از طریق اصلاح الگوی کشت، استفاده از روش‌های نوین آبیاری و بهره‌گیری از فناوری‌های هوشمند، بارورسازی ابرها به‌عنوان راهکاری مکمل برای افزایش بارش در حوضه آبریز، لایروبی رودخانه‌ها و کانال‌ها با هدف افزایش جریان آب ورودی به دریاچه و مدیریت منابع سطحی و ایجاد درآمدهای جایگزین برای تأمین معیشت کشاورزان به‌منظور جلوگیری از توسعه بی‌رویه اراضی کشاورزی و کاهش فشار بر منابع آب است. مجموعه این اقدامات، اگرچه هر یک به‌تنهایی اهمیت دارند اما تنها در صورت اجرای همزمان و هماهنگ می‌توانند اثرگذاری واقعی داشته باشند.»
طبق گفته این مقام مسئول، هیچ طرح ملی بدون همراهی مردم به نتیجه نمی‌رسد. در موضوع احیای دریاچه ارومیه نیز مشارکت مردم، حتی در قالب صرفه‌جویی‌های کوچک، نقشی کلیدی دارد. رعایت الگوی مصرف آب در خانه‌ها، تغییر شیوه‌های سنتی آبیاری در مزارع و پذیرش اصلاح در الگوی کشت همگی اقداماتی هستند که می‌توانند تأثیر قابل‌توجهی بر روند احیا داشته باشند. علاوه بر این ایجاد معیشت پایدار و جایگزین برای مردم منطقه، از جمله توسعه صنایع کوچک و مشاغل خانگی، گردشگری و مشاغل دانش‌بنیان، می‌تواند انگیزه لازم برای کاهش وابستگی به کشاورزی پرمصرف را فراهم آورد.

بــــرش

تسریع نجات با همکاری‌های فراملی

استاندار آذربایجان غربی گفت: «احیای دریاچه ارومیه یک موضوع ملی قلمداد نمی‌شود؛ بلکه به‌دلیل اهمیت زیست‌محیطی و منطقه‌ای جنبه فراملی نیز دارد. در همین راستا نیز، سازمان‌های بین‌المللی همچون فائو، برنامه توسعه ملل متحد و دولت ژاپن، آمادگی خود را برای همکاری علمی و فنی در این زمینه اعلام کرده‌اند. این همکاری‌ها، بیشتر در قالب انتقال دانش، فناوری‌های نوین مدیریت آب و حمایت از پروژه‌های پایدار صورت می‌گیرد.»
 «رضا رحمانی» توجه جهانی به بحران دریاچه ارومیه را نشان‌دهنده آن می‌داند که این چالش زیست‌محیطی، فراتر از مرزهای ایران اهمیت داشته و می‌تواند الگویی برای مدیریت بحران‌های مشابه در سایر نقاط جهان باشد. استاندار آذربایجان غربی یکی از اولویت‌های دولت در مسیر احیای دریاچه را بهره‌گیری از فناوری‌های نوین آبیاری و مدیریت منابع دانسته و تصریح کرد: «استفاده از سامانه‌های هوشمند پایش مصرف آب، توسعه روش‌های آبیاری قطره‌ای و بارانی و مشارکت شرکت‌های دانش‌بنیان در طراحی و اجرای پروژه‌ها می‌تواند به کاهش چشمگیر مصرف آب منجر شود. همچنین بهره‌گیری از ظرفیت هوش مصنوعی برای پیش‌بینی الگوهای بارش، مدیریت منابع و ارائه راهکارهای بهینه، از جمله اقدامات نوآورانه‌ای است که در دستور کار قرار دارد.» طبق گفته این مقام مسئول، اجرای پروژه‌های بزرگ در حوضه آبریز دریاچه ارومیه نیازمند منابع مالی قابل‌توجه است. البته باید تأکید کرد که تأمین این منابع در شرایط اقتصادی کنونی کشور، چالشی جدی محسوب می‌شود. با این حال، دولت بر این باور است که سرمایه‌گذاری در احیای دریاچه، نه‌تنها یک ضرورت زیست‌محیطی بلکه یک اقدام راهبردی برای توسعه پایدار منطقه است.
 دبیر کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه افزود: «احیای دریاچه ارومیه باید به‌عنوان یک موضوع ملی و فرابخشی مورد توجه قرار گیرد. شکل‌گیری اراده ملی و بین‌المللی برای نجات دریاچه، مهم‌ترین عامل موفقیت است. دولت، مردم، دانشگاه‌ها و سازمان‌های بین‌المللی، همگی باید در یک مسیر مشترک حرکت کنند تا امید به احیای دریاچه به واقعیت تبدیل شود. بحران‌های گذشته نشان داده‌اند که مصرف آب در کشور سال‌هاست از حد بحران عبور کرده و ادامه این روند می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری به‌دنبال داشته باشد. با این حال، نگاه مثبت به آینده، همراهی مردم، همکاری دانشگاه‌ها، حمایت سازمان‌های بین‌المللی و اجرای پروژه‌های علمی و عملی می‌تواند امید به احیای دریاچه را زنده نگه دارد.»
طبق گفته استاندار آذربایجان غربی، احیای دریاچه ارومیه نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت ملی است. لذا تنها با شکل‌گیری نهضت همگانی برای مدیریت مصرف، اصلاح الگوی کشت، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و ایجاد معیشت جایگزین برای مردم منطقه، می‌توان به آینده‌ای امیدوار بود که در آن دریاچه ارومیه احیا شده و به‌عنوان میراث طبیعی ایران، نسل‌های آینده را بهره‌مند سازد.