عملیات اجرایی پروژه انتقال آب از ارتفاعات هزار مسجد کلات (در 78 کیلومتری شمال غرب مشهد) به مشهد در حالی آغاز شده که ماهیت این پروژه و آثار محیط زیستی آن همچنان محل اختلاف نظر بین مسئولان، کارشناسان و تشکل‌های مردم نهاد است. هر چند مدتی قبل فرماندار مشهد اعلام کرد: اختلاف نظر بین مسئولان، کارشناسان و تشکل‌های مردم نهاد درباره طرح انتقال آب از ارتفاعات هزارمسجد در کلات به مشهد برطرف شده است و طبق برنامه‌ریزی انجام شده در قالب یک طرح میان‌مدت سالانه ۵۰ میلیون مترمکعب آب به این کلانشهر منتقل خواهد شد. اما نشستی که عصر روز یکشنبه هفته جاری با حضور برخی اساتید دانشگاه فردوسی مشهد، مدیران و مجریان پروژه و اصحاب رسانه برگزار شد، نشان داد که مانند همه طرح‌های انتقال آب بین حوضه‌ای، طرح انتقال آب از ارتفاعات هزار مسجد کلات به مشهد بدون حاشیه و جوانب زیانبار محیط زیستی نخواهد بود.
سید حسن حسینی فرماندار مشهد درباره طرح انتقال آب از ارتفاعات هزار مسجد به مشهد گفته است، بر اساس مستندات سالانه ۱۸۰ میلیون مترمکعب آب رودخانه‌های فصلی و دائمی از «یال» شمالی کوه‌های هزار مسجد در شمال خراسان رضوی از کشور خارج شده و راهی کشور ترکمنستان می‌شود.
 او اطمینان داده است انتقال ۵۰ میلیون مترمکعب آب یاد شده هیچ خللی در مصرف آب شرب و کشاورزی شهرستان کلات ایجاد نمی‌کند و اگر به داخل کشور منتقل نشود در نهایت به ترکمنستان سرازیر خواهد شد، حال آن که حقابه ترکمنستان از آب‌های خروجی استان تأمین شده است.
ضمانت‌های محیط زیستی
مجریان پروژه
در نشست روز یکشنبه دو دیدگاه مجریان دولتی پروژه و اساتید دانشگاه فردوسی مشهد در مقابل هم قرار گرفت. رمضان کاظمی گلیان مجری و مدیر فنی شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی گفت: «پروژه هزار مسجد به‌گونه‌ای طراحی شده که هم تأمین آب شرب انسانی و هم حفاظت از محیط‌ زیست منطقه را تضمین کند.»
وی افزود: «منطقه هزار مسجد از ارتفاعات تا نوار مرزی حدود ۲۰۰ کیلومتر طول دارد و وسعت آن به حدود 6 هزار کیلومتر مربع می‌رسد. شیب عمومی منطقه به سمت ترکمنستان است و بخش عمده سیلاب‌ها به این سمت هدایت می‌شود. در عین حال، شهر کلات به‌دلیل استقرار در تراس آبرفتی رودخانه، در برابر سیلاب‌ها آسیب‌پذیر است و این موضوع ضرورت مدیریت دقیق منابع آب را دوچندان می‌کند.»
 گلیان با تأکید بر اهداف پروژه هزار مسجد گفت: «این طرح با هدف تأمین منابع آب از ۶ رودخانه اصلی منطقه طراحی و محل برداشت‌ها در نوار مرزی تعیین شده است تا الگوی طبیعی جریان رودخانه‌ها دچار تغییر نشود. مجموع تخصیص آب این طرح حدود ۵۱ میلیون مترمکعب است که بخشی از آن برای ذخیره سیلاب و تغذیه آبخوان‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. برداشت آب از مهر تا فروردین‌ماه انجام می‌شود تا با تأمین نیاز شرب، کارکردهای محیط‌زیستی منطقه نیز حفظ شود.»

 بحران تأمین آب شرب مشهد
 حسین عطار‌زاده یکی دیگراز مدیران فنی شرکت آب منطقه خراسان رضوی هم با حمایت از این پروژه معتقد است:«به دلیل تراکم جمعیت در مشهد و تنش آبی موجود در منطقه چاره‌ای جز انتقال آب به مشهد نداریم که پروژه انتقال آب از هزار مسجد با قیمت ۷۵ هزار تومان برای هر مترمکعب نسبت به دیگر گزینه‌ها مقرون به صرفه‌تر است.»
 حسین عطارزاده گفت: « انرژی‌های گاز و برق را می‌توان با شرایط خاص تأمین کرد، اما آب دارای فیزیک است و قابل تأمین از راه‌های زودبازده نیست.»
 وی تصریح کرد: «آب دشت مشهد حدود ۵۷ سال پیش با حدود ۴۰۰ هزار نفر در شرایط متعادل بود، اما امروز پس از سال‌ها کم بارشی و به دلیل تصمیمات اشتباه گذشتگان و همچنین رشد جمعیت دیگر آبی ندارد.»
 مدیر فنی شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی عنوان کرد: «از حوزه کشاورزی درخواست شد که سرانه تولید را کاهش دهد اما نپذیرفت، از این رو با توجه به اینکه اولویت اول ما تأمین آب شرب است مجبور به روی آوردن به این‌گونه پروژه‌ها شدیم.»
 وی خاطرنشان کرد:« بر اساس مطالعات، مشهد در سال ۱۴۲۰ حدود ۳۹۶ میلیون مترمکعب آب نیاز دارد که با توجه به ۱۱۰ میلیون مترمکعب آبخوان‌ها و ۱۰۰ میلیون مترمکعب پساب‌ها، باید مابقی را با ساخت پروژه‌های تأمین آب ایجاد کنیم.»
 مدیر فنی شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی ادامه داد: « تأمین آب مورد نیاز مردم منطقه، حفظ محیط زیست و عدم کاهش حقابه کشور ترکمنستان، خط قرمز این پروژه است و مباحث برخی رسانه‌ها در مورد نادیده گرفتن آن صحت ندارد.»

پروژه انتقال آب
به ضرر محیط‌زیست
 عضو هیأت علمی و دکترای جامعه‌شناسی محیط زیست نیز در انتقاد از اجرای طرح انتقال آب از هزارمسجد به مشهد گفت: «این پروژه زمین را خشک‌تر و آینده منابع زیرزمینی را بحرانی‌تر می‌کند. در واقع اجرای این پروژه ظلم به آیندگان است و ممکن است به ضرر حاکمیت تمام شود.»
 دکتر مهدی کلاهی ادامه داد: « همه دلایلی که برای اجرای این پروژه بیان می‌کنند همان توجیهاتی است که برای سدسازی بیان کرده‌اند و اکنون پس از سال‌ها می‌گویند پشیمان هستیم.»
 وی ادامه داد: چطور ممکن است مالکیت، مدیریت و بازار آب را از بومیان منطقه بگیریم و آنها را درگیر معیشت بکنیم و در پایان بگوییم به فکر مردم منطقه بوده‌ایم؟!
 این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد:« با همین تصمیمات اشتباه هم‌اکنون ۳۵ هزار روستای کشور خالی از سکنه شده‌اند و ۳۰ کانون بحران در نقاط مختلف کشور ایجاد کرده‌ایم. با اجرای این پروژه حقابه کشور ترکمنستان کاهش می‌یابد و در نتیجه با خشکسالی مناطق مرزی آن کشور، هوای خراسان رضوی به طور مداوم گرد و غباری خواهد ماند.»
 کلاهی ادامه داد:« به جای هزینه‌های بیش از ۲۰ همت برای این پروژه، با نیمی از این بودجه می‌توان آب شرب را از آب خاکستری جدا کرد و تلفات شبکه آب شهری را از بین برد تا مشکل کم آبی به طور قابل توجهی کاهش یابد.»
 این استاد محیط زیست بیان کرد: «طبق آمار حدود هفت هزار چاه آب مجاز در خراسان رضوی حفر شده که ادارات دولتی به آنها مجوز داده‌اند، چرا برای این موارد فکر نمی‌کنید؟ آب مال مردم است اگر می‌خواهید به عدالت نزدیک شوید، بگذارید مردم منطقه از حقی که دارند بهره‌مند شوند.»

 هزار مسجد منطقه‌ای زنده و سزاوار حفاظت است
 حسین محمدزاده، عضو هیأت علمی گروه زمین‌شناسی دانشگاه فردوسی مشهد نیز در ادامه این نشست با تأکید بر لزوم حفاظت از مناطق کوهستانی هزارمسجد، اظهار کرد: «توسعه شهر در ابعاد جمعیتی، صنعتی و کشاورزی موجب افزایش نیاز آبی شده، اما نابود کردن این مناطق کوهستانی اشتباه بزرگی است. هزار مسجد منطقه‌ای زنده، پویا و محل تنفس شهر مشهد است و سزاوار حفاظت است.»
 وی با بیان اینکه ملت ایران همواره اهل گفت‌وگو و تعامل بوده است، افزود: «همین رویکرد باید در حل مسائل آب نیز مورد توجه قرار گیرد. ما نیز با همین نگاه، به دنبال منابع مختلف برای تأمین آب شهر بوده‌ایم؛ ابتدا از چشمه‌ها، سپس از رودخانه‌ها و چاه‌ها استفاده شد و امروز به منابع متنوع‌تری نگاه می‌شود.»
 عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی افزود: «در صورت اجرای چنین انتقال‌هایی، مبدأ و مقصد دچار آسیب می‌شوند؛ ورود آب موجب شکل‌گیری توسعه می‌شود و به‌دنبال آن، مشکلات جدیدی پدید می‌آید. راه‌حل مسأله آب مشهد، انتقال آب از این مناطق نیست. هزار مسجد منطقه‌ای بسیار زیبا، زنده و حیاتی برای مشهد است و هرگونه آسیب به آن، به‌طور مستقیم مشهد را نیز متأثر خواهد کرد.»
 عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با هشدار نسبت به پیامدهای اجتماعی تصمیم‌های آبی گفت: «نادیده گرفتن احساسات و معیشت مردم، به‌طور قطع منجر به بروز بحران‌های اجتماعی خواهد شد. در پروژه‌هایی مانند سد درونگر، سد بند و رودخانه ارتوکند میلیاردها تومان هزینه شده است. همچنین حفر چاه‌های متعدد در مشهد، که ادعا می‌شود ۲۵۰ حلقه آنها در حال خشک شدن است، در صورت تداوم می‌تواند منجر به نابودی حدود ۱۱۰ میلیون مترمکعب منابع آبی و بروز پدیده نشست زمین شود.»
 وی بیان کرد: «همان‌گونه که در سیلاب‌های گذشته نیز شاهد بودیم، امکان مهار کامل آب‌های سیلابی وجود ندارد و سدها تنها بخش محدودی از سیلاب را کنترل می‌کنند. دولت باید به‌جای انتقال‌های پرهزینه و مخرب، در مدیریت اصولی سیلاب و سرمایه‌گذاری پایدار اقدام کند.»