پایان عصر حسابرسی سنتی؛ آینده مالیات با داده و سامانههای هوشمند
سازمان امور مالیاتی
شماره هشت هزار و هفتصد و پنجاه و نه - صفحه ۱۶
وی افزود: «حسابرسی سیستمی از یک سو یعنی استفاده از سامانههای الکترونیکی پیشرفته و دادهکاوی گسترده و از سوی دیگر یعنی کنار گذاشتن شیوههای دستی و سلیقهای که بارها منجر به خطا، تبعیض و یا حتی بیعدالتی میشد.»
نظری ادامه داد: «در حسابرسی سیستمی، تمام فرآیند بررسی درآمد و هزینههای مودیان براساس دادههای معتبر و اتصال بانکهای اطلاعاتی انجام میشود. امروز خوشبختانه سازمان امور مالیاتی زیرساخت مناسبی در این زمینه فراهم کرده است. پایگاههای اطلاعاتی متعددی مثل اطلاعات خرید و فروش از طریق سامانه مودیان، اطلاعات کارتخوانهای بانکی، تراکنشهای بانکی مشکوک، داراییهای ملکی از طریق سازمان ثبت اسناد و اطلاعات مالی بیمهای همه گردآوری و تجمیع میشود تا تصویر دقیقی از فعالیتهای اقتصادی اشخاص حقیقی و حقوقی ارائه گردد.»
وی افزود: «همین تجمیع دادهها باعث شده است که حسابرسی دیگر وابسته به دفتر و دستک و مدارک دستنویس نباشد و حسابرسان با ابزار هوشمند میتوانند ظرف مدت کوتاهی الگوهای درآمدسازی، نقاط ابهام و رفتارهای غیرشفاف و حتی روابط مالی و اقتصادی پنهان را کشف کنند.»
وی با اشاره به آثار مثبت حسابرسی سیستمی بر تحقق عدالت مالیاتی خاطرنشان کرد: «تاکنون در نظامهای سنتی، اشخاصی که عمدتاً فعالیت اقتصادی شفاف داشتند، تمام مراحل ممیزی و حسابرسی را طی میکردند و در همین فرآیند، گاهی بار اضافی مالیاتی را تحمل میکردند؛ ولی در مقابل، بخشی از فعالان اقتصادی که مهارت مخفیکاری یا استفاده از روشهای فرار مالیاتی را داشتند، عملاً زیر رادار حسابرسی میماندند.»
نظری افزود: «اما اکنون با پیشرفت سامانههای اطلاعاتی، بانکهای جامع و الگوریتمهای شناسایی ریسک مالیاتی، تا حد زیادی این تبعیض ساختاری حذف شده است. یعنی دادههای دموگرافیک، نقل و انتقال پول، معاملات املاک یا خودرو، حتی سبک زندگی اقتصادی افراد، همگی بهصورت سیستمی رصد شده و هر کسی تنها براساس حجم واقعی فعالیت اقتصادی خود مورد قضاوت و حسابرسی قرار میگیرد.»
نظری با اشاره به تجربه جهانی افزود: «امروزه در اغلب اقتصادهای پیشرفته، مالیاتستانی بدون حسابرسی سیستمی و ابزارهای دادهمحور عملاً غیرممکن است. ایران هم سالهاست که مصمم به پیوستن به این روند جهانی است. البته این فرآیند اقتضا میکند از نظر زیرساخت فنی، آموزش نیروی انسانی و نیز فرهنگسازی اجتماعی هم اقدامها جدی صورت گیرد.»
وی توضیح داد: «چالش اصلی، تکمیل یکپارچه تمامی زنجیره دادههاست؛ هنوز در بعضی دستگاهها شاهد ضعف ارسال و تجمیع داده هستیم. تعامل و همکاری میان دستگاهها مانند بانک مرکزی، بیمهها، گمرک و ثبت اسناد باید هرچه سریعتر تسهیل شود تا نظام مالیاتی بتواند تصویر واقعی اقتصاد را شناسایی کند.»
وی افزود: «نظام هوشمند حسابرسی بزرگترین کمک را به عدالت مالیاتی میکند، چون شفافیت و پاسخگویی را برای همه فعالان اقتصادی الزامی میکند و سطح ریسک فرار مالیاتی را بسیار بالا میبرد.»
این کارشناس اقتصادی با اشاره به مزایای اجرایی حسابرسی سیستمی اظهار کرد: «در این مدل، با استفاده از الگوریتمهای تشخیص ریسک و دادهکاوی، پروندههایی که بیشترین شکاف اطلاعاتی، رفتار غیرعادی یا معاملات مشکوک دارند، شناسایی شده و در اولویت حسابرسی قرار میگیرند؛ این یعنی از اتلاف نیروی انسانی و منابع جلوگیری میشود و کارایی نظام مالیاتی تا چندین برابر افزایش مییابد.»
وی افزود: «همچنین، حسابرسی سیستمی امکان شخصیسازی و هوشمندسازی فرآیند رسیدگی را میدهد؛ یعنی برای هر فرد یا مؤسسه بسته به نوع فعالیت اقتصادی و میزان ریسک، سطح و نوع بررسی اختصاصی انجام میشود، نه اینکه همه با یک نسخه یکسان ارزیابی شوند.»
در ادامه نظری درباره نقش آموزش و فرهنگسازی تأکید کرد: «یکی از پیشنیازهای موفقیت این مسیر، آموزش گسترده نیروی انسانی در سازمان امور مالیاتی و همچنین اطلاعرسانی شفاف و مستمر به خود مؤدیان است. بسیاری از مودیان هنوز از شیوههای جدید حسابرسی، نحوه صحتسنجی دادهها یا فرآیند اعتراض اطلاع ندارند و همین گاهی به بیاعتمادی یا نگرانی دامن میزند.»
وی افزود: «اگر سازمان امور مالیاتی فرآیند آموزش و اطلاعرسانی را با جدیت ادامه دهد و اطمینان خاطر از صحت و امنیت اطلاعات شهروندان ایجاد کند، مطمئناً مقاومتهای پنهان و نگرانیها رفتهرفته کاهش پیدا میکند و فرهنگ شفافیت مالیاتی در کشور نهادینه میشود.»
همچنین وی در پاسخ به سؤالی درباره نگرانی برخی بنگاهها نسبت به امنیت دادهها گفت: «مهمترین شرط موفقیت حسابرسی سیستمی، حفظ امنیت داده و صیانت از اطلاعات مالی و شخصی مؤدیان است. اگر شهروندان مطمئن باشند که دادههایشان فقط برای اهداف قانونی و در سیستمهای حفاظتشده مورد استفاده قرار میگیرد، همکاری و مشارکت آنان نیز افزایش مییابد.»
نظری افزود: «در عین حال، لازم است سازوکارهای نظارت بر عملکرد سیستم نیز تقویت شود تا اگر خطایی رخ داد یا حقی تضییع شد، امکان رسیدگی و پیگیری مؤثر وجود داشته باشد.»
نظری آینده حسابرسی سیستمی را روشن توصیف کرد و گفت: «همانطور که نظام مالیاتی طی دو دهه گذشته مسیرگذار از فرمها و کاغذهای دستی به خدمات الکترونیک را طی کرد، حالا زمان آن رسیده که یک گام بلندتر برداشته شود و با تکیه بر تکنولوژی روز و تحلیل دادههای عظیم، نه فقط به مقابله با فرار مالیاتی، بلکه به سمت ایجاد پایههای جدید مالیاتی در حوزههای ثروت و دارایی گام بردارد.»
