نقش پر رنگ نشاندار کردن مالیات در توسعه پروژههای زیرساختی
سازمان امور مالیاتی
شماره هشت هزار و هفتصد و پنجاه و پنج - صفحه ۱۶
این سیاست به معنای تخصیص شفاف و مشخص بخشی از عواید مالیاتی به پروژههای خاص، معمولاً طرحهای عمرانی و زیرساختی، میباشد و میتواند تحول بزرگی در نظام مدیریت مالی ایجاد کند.
به همین دلیل باید گفت که در وضعیت سنتی، درآمدهای مالیاتی وارد بودجه عمومی شده و تخصیص آنها براساس اولویتبندیهای دولت و ظرفیتهای سالانه بودجهای صورت میگیرد؛ روشی که بارها موجب تأخیر در اجرای پروژههای زیربنایی و حتی نیمهکارهماندن طرحها شده است.
محدودیتهای بودجهای و نوسانات جدی منابع مالی سنتی بودجه کشور، انگیزهای ایجاد کرده تا نگاه فعالانهتری برای تضمین تأمین مالی پروژههای مهم زیرساختی شکل گیرد.
از این رو کارشناسان سیاست نشاندار کردن مالیات را مطرح میکنند؛ راهکاری که طبق آن درصد معینی از درآمدهای مالیاتی، مثلاً مالیات بر ارزش افزوده یا مالیات بر مصرف سوخت، با تصریح قانونی صرف پروژهها و برنامههای اولویتدار از پیش تعیینشده میشود. این رویکرد لازم نیست کل مالیاتهای دریافتی را دربرگیرد، بلکه میتواند در حوزههایی که به سرمایهگذاری سنگین و پیوسته نیاز دارند، همچون حمل و نقل ریلی، زیرساختهای برق و آب، توسعه شهری یا برقرسانی روستایی اجرا شود.
مزیت اساسی این سیاست، ایجاد پایداری در روند تأمین مالی پروژهها، افزایش شفافیت مالی و پاسخگویی نهادهای اجرایی نسبت به نحوه مصرف درآمدهای مالیاتی است. این کار علاوه بر آن که اعتماد عمومی به نظام مالیاتی را افزایش میدهد، سبب میشود هدررفت منابع و تأخیر پروژهها تا حد قابلتوجهی کاهش یابد.
نمونه موفق این سیاست را برخی کشورها با اختصاص بخش ثابتی از درآمد مالیات سوخت به توسعه شبکه حملونقل یا جادهسازی تجربه کردهاند. براساس این تجربیات، اجرای درست earmarking، میتواند سرعت بهرهبرداری از پروژهها و حتی کیفیت آنها را نیز ارتقا دهد.
با این حال، نشاندار کردن مالیات افزون بر فوایدش، نیازمند الزاماتی از جمله نظام حسابرسی قوی، گزارشدهی مستمر، شفافیت تمام مراحل هزینهکرد و قابلیت رصد و پیگیری هرگونه جابهجایی منابع است. به عبارتی، نبود زیرساختهای اطلاعاتی یکپارچه یا نارسایی در تدوین قوانین اجرایی میتواند این سیاست را ناکارآمد یا حتی آسیبرسان کند.
یکی از موافقان جدی این رویکرد، محمدهادی سبحانیان، رئیس کل سازمان امور مالیاتی کشور است که میگوید: «یکی از رویکردهای کلیدی سازمان امور مالیاتی در سال جاری، هدفمند کردن وصول منابع و نشاندار کردن بخشی از درآمدهای مالیاتی برای پروژههای زیرساختی است. ما اعتقاد داریم نشاندار کردن مالیاتها، علاوه بر شفافیت بیشتر نحوه مصرف و جلب رضایت مردمی، فرصتهای بهتری برای پیشبرد پروژههای ملی فراهم میکند. مردم حق دارند بدانند عوارض و مالیات پرداختی آنها صرف چه بخشهایی شده و چه دستاوردی برای کشور دارد.»
در همین راستا، موحدی بکنظر، معاون درآمدهای مالیاتی سازمان نیز بر لزوم ارتقای زیرساختهای نظارت و شفافیت تأکید دارد و میگوید: «طراحی و اجرای کارآمد نشاندار کردن مالیاتها مشروط به وجود نظام محکم اطلاعاتی و حسابرسی است. اگر این سامانهها فراهم باشد، میتوان اطمینان داشت منابع دقیقاً در همان محل هدف صرف میشود. علاوه براین، اجرای این سیاست علاوه بر سرعتبخشی به پروژههای زیرساختی، میتواند دست واسطهها و رانتهای احتمالی را نیز کوتاه کند.»
در عمل، بخشی از منابع حاصل از مالیات بر ارزش افزوده یا مالیات سوخت، طبق قوانین بودجه سنواتی در سالهای اخیر به پروژههایی مانند توسعه راهآهن، تکمیل بیمارستانهای نیمهتمام یا زیرساخت آبرسانی روستاها تخصیص یافته است. با وجود این، چالشهایی مانند پراکندگی اطلاعات، برخی ابهامات قانونی و ضعف نظارت موجب شده بهرهبرداری از ظرفیت کامل این سیاست تا حدودی با مشکل مواجه شود.
چنانچه نشاندار کردن مالیات بهصورت سیستمی و بدون استثنا اجرا شود و دستگاههای متولی ملزم به گزارشدهی شفاف و دورهای باشند، این رویکرد میتواند تحولی واقعی در تأمین مالی و بهرهبرداری از پروژههای زیربنایی کشور ایجاد کند. این موضوع تنها یک سیاست مالی نیست؛ بلکه گام مهمی برای افزایش شفافیت نظام مالی، پاسخگویی مدیران و بازگرداندن اعتماد عمومی به سیاستهای مالیاتی نیز هست.
در پایان ذکر این نکته خالی از لطف نیست که نشاندار کردن مالیات بهعنوان یک راهکار به روز و قابلاجرا برای جهش در اجرای پروژههای بزرگ کشور مطرح است، اما موفقیت آن در گرو تکمیل زنجیرهای از شفافیت قانونی، ایجاد سیستمهای یکپارچه اطلاعاتی، افزایش مشارکت دستگاههای نظارتی و همچنین فرهنگسازی برای مردم است تا ذهنیت نسبت به اثربخشی مالیاتها اصلاح شود.
مسؤولان سازمان امور مالیاتی نیز متفقالقولند که سیاستگذاری صحیح در این زمینه، میتواند ایران را در مسیر توسعه شتاببخشی ببخشد که تاکنون کمتر تجربه شده است.
